Articles by "Κουζινόπουλος"

Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα Κουζινόπουλος. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων


Πολιτικοί κρατούμενοι στο προαύλιο των Νέων Φυλακών Θεσσαλονίκης

του Σπύρου Κουζινόπουλου

Ένας από τους τόπους κράτησης πολιτικών αλλά και ποινικών κρατουμένων στη Θεσσαλονίκη από τα χρόνια του μεσοπολέμου και αργότερα, μετά την απελευθέρωση από τη Γερμανική Κατοχή, ήταν οι “Νέες Φυλακές” Θεσσαλονίκης που λειτουργούσαν στην οδό Κασσάνδρου συμπληρωματικά με τις φυλακές Επταπυργίου.

Οι Νέες Φυλακές, είχαν χαρακτηρισθεί “Επανορθωτικές”, καθώς εκεί κρατούνταν όσοι είχαν καταδικαστεί από τα δικαστήρια σε φυλάκιση μέχρι τρία χρόνια, ενώ οι βαρυποινίτες οδηγούνταν στο Γεντί-Κουλέ που θεωρούνταν ως “εγκληματικές” φυλακές. Σημειωτέον ότι στη μετακατοχική περίοδο, κατά την οποία ήταν πολλές χιλιάδες οι συλλήψεις αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης, χρησιμοποιούνταν ως φυλακή και το στρατόπεδο “Παύλος Μελάς”.
Μετά την υπογραφή της επαίσχυντης συμφωνίας της Βάρκιζας, της λευκής τρομοκρατίας και του πογκρόμ που ξεκίνησε κατά των αγωνιστών του εαμικού κινήματος της Εθνικής Αντίστασης, με συνέπεια να εκδοθούν μέσα σε λίγο διάστημα περίπου 80.000 εντάλματα σλυλληψης και να φυλακιστούν πάνω από 15.000 μέλη και κατώτερα στελέχη του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ σε όλη τη χώρα, στη Θεσσαλονίκη λειτούργησαν τρεις φυλακές για τον εγκλεισμό των διωκόμενων αριστερών: Το Επταπύργιο, το Παύλου Μελά και οι Νέες Φυλακές.

Στο σπάνιο σήμερα βιβλίο Στα νησιά της Ελλάδας (έκδοση της "Εθνικής Αλληλεγγύης"), αναφέρεται ότι στη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου λειτουργούσαν στη Θεσσαλονίκη το Δεκέμβριο του 1946 πέντε φυλακές, όπου οι κρατούμενοι αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης ανέρχονταν ως εξής: Επταπύργιο (Γεντί Κουλέ) 270 κρατούμενοι, “Άγιος Δημήτριος 244” (;), Νέες Φυλακές 164, Παλιές Φυλακές (;) 350 και Παύλου Μελά 160 πολιτικοί κρατούμενοι
Οι αντιστασιακοί μόλις συλλαμβάνονταν, οδηγούνταν αρχικά στο τμήμα Μεταγωγών Θεσσαλονίκης, που βρισκόταν τότε στην οδό Φιλίππου, όπου έβλεπαν και τα παράθυρα των θαλάμων. Στους θαλάμους οι κρατούμενοι είχαν δώσει τα ονόματα “Μπρούκλιν”, “Πρεσβεία” και “Προξενείο”. Στη συνέχεια, μετά από ολιγοήμερη συνήθως κράτηση εκεί, που όμως σε ορισμένες περιπτώσεις ανέρχονταν σε αρκετές εβδομάδες, ανάλογα με την πληρώτητα που υπήρχε στα άλλα σωφρονιστικά καταστήματα, οδηγούνταν, ανάλογα με την περίπτωση όπως είπαμε, στο Γεντί-Κουλέ ή στις Νέες Φυλακές, που βρίσκονταν στην οδό Κασσάνδρου, εκεί που εδώ και αρκετά χρόνια, μετά την κατεδάφισή τους ανεγέρθηκε σχολικό συγκρότημα που στεγάζει το 23ο Λύκειο και τα 26ο και 32ο Γυμνάσια.

Μάρκος Βαφειάδης
Η μαρτυρία του Μάρκου Βαφειάδη

Ο Μάρκος Βαφειάδης, που για οκτώ μήνες είχε φυλακιστεί στις Νέες Φυλακές, από την 1η Αυγούστου 1929 μέχρι την παραμονή της Πρωτομαγιάς του 1930, επειδή μετείχε σε μία αντιπολεμική διαδήλωση που είχε χαρακτηριστεί ως “παράνομη” από τις αρχές, μας άφησε μια αρκετά κατατοπιστική περιγραφή των χώρων της φυλακής εκείνης της περιόδου:
“Το κτίριο της φυλακής είχε δύο πατώματα λαο χτισμένο σε σχήμα Π και με 9 θαλάμους, συνεργεία, κουρείο, καφενεία. Το Π “φράζονταν” με χαμηλό τοίχωμα και με σιδερένια κάγκελα για επισκεπτήριο. Έτσι σχηματίζονταν κλειστό προαύλιο με 100-120 μέτρα μάκρος και 55-60 μέτρα πλάτος και αυτό με παρεκκλήσι στη μέση. Στο πάνω πάτωωμα είχαν όλους τους καταχραστές, λαθρεμπόρους, τους υπολογίσιμους νταήδες και νταβατζήδες στα μπορντέλα κλπ. Εμάς μας είχαν στο κάτω πάτωμα με τους άλλους κοινούς καταδίκους, αυτούς του;ς πορτοφολάδες, ζωοκλέφτες κλπ, που πολλοί απ' αυτούς ήταν μικροποινίτες, κάθονταν 3-6 μήνες, έβγαιναν και πάλι έρχονταν, πολλοί τους σχεδόν αμέσως.. Αυτοί ήτανε και οι πιό “κοντινοί” σ' εμάς, έκαμναν παρέα, αν εσύ ήθελες βέβαια, λέγανε ότι κι αυτοί είναι συντροφάκια και βοηθάνε. “Τι διάολο, εγώ κλέβω αυτόν που έχει, τον καπιταλιστή που κλέβει τον εργάτη και τον στερώ από τα πλούτη του” κλπ. Πάντως ήτανε τέτοιοι, μερακλήδες άνθρωποι με τις θεωρίες τους κι αυτοί και όχι λίγοι και με χαρακτήρα”. 1
Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Μάρκου Βαφειάδη, ο συνολικός αριθμός των κρατουμένων που υπήρχαν εκείνη την περίοδο στις Νέες Φυλακές Θεσσαλονίκης, ανέρχονταν στα 350-400 άτομα. Οι πολιτικοί κρατούμενοι από τη Θεσσαλονίκη ήταν 50. Όμως “στο διάστημα που ήμουνα στη φυλακή, εμείς φτάσαμε τους 120 κρατούμενους κομμουνιστές, διότι ύστερα από λίγο, από το Κιλκίς, από γεγονότα εκεί πέρα, φέρανε καμμιά 70 συντρόφους μέλη του κόμματος και της νεολαίας, οι περισσότεροι Καυκάσιοι που είχαν έρθει στην Ελλάδα το 1924 μετά την επανάσταση του Οχτώβρη και μ' αυτούς, κυρίως, το Κιλκίς έγινε κόκκινο”. 2


Ο περιβόητος διευθυντής Καπετανάκης


Διευθυντής στις Νέες Φυλακές εκείνη την περίοδο, ήταν ένας Κρητικός στη καταγωγή, ο Καπετανάκης. Σύμφωνα με την περιγραφή του Βαφειάδη, “ήταν άγριος και τρομοκράτης και γιαυτό και άξιος και με μεγάλη επιρροή στις αρμόδιες κρατικές υπηρεσίες, υπουργεία κλπ. Ανάμεσα στις μεθόδους του, ήταν όχι μόνο το μπουντρούμι, η πείνα, αλλά και ξυλοδαρμοί των καταδίκων, μέχρι αίματος, και από φυλακή σε φυλακή τα διηγούνταν οι κατάδικοι με δέος”. 3 Πάντα κατά τον ίδιο, ο Καπετανάκης έκλεβε τρόφιμα που προορίζονταν για τους κρατούμενους με συνέπεια το συσσίτιο να είναι νερόβραστο, ενώ παράλληλα έκανε εμπόριο ναρκωτικών, απαιτούσε χρήματα από κρατούμενους που τους τοποθετούσε στα συνεργεία και εκβιάζοντάς τους, είχε δημιουργήσει ένα ευρύ δίκτυο πληροφοριοδοτών. Μάλιστα, εκτός των άλλων “κατορθωμάτων” του, “βίαζε γυναίκες με απειλές για τους δικούς τους, δεν τις άφηνε να δούνε τους άντρες τους και τις φοβέριζε ότι θα τους εξορίσει σε άλλες φυλακές του κράτους κλπ. Άλλες υποχωρούσαν, άλλες αντιστέκονταν και τα έλεγαν στους δικούς τους”. 4
Αυτόν τον Καπετανάκη, θα τον ξανασυναντήσει ο Μάρκος Βαφειάδης μετά από τρία χρόνια στις εγκληματικές φυλακές του Γεντί-Κουλέ, το Φεβρουάριο του 1933, όπου θα οδηγηθεί μετά την καταδίκη του σε φυλάκιση ενάμιση χρόνου για συνδικαλιστική δραστηριότητα στην Καπνεργατική Ομοσπονδία Ελλάδος. Μόνο που εκεί ο πανίσχυρος άλλοτε διευθυντής των Νέων Φυλακών δεν ήταν για να “σωφρονίσει” τους κρατούμενους, αλλά εξέτιε ποινή φυλάκισης πέντε ετών για οικονομικά σκάνδαλα κατά την περίοδο της διοίκησής του. 5

Περιγραφή της φυλακής

Το στέλεχος της Εθνικής Αντίστασης Κώστας Τσανικλίδης από το Κιλκίς, ύστερα από τη σύλληψή του με χαλκευμένες κατηγορίες στις 27 Μαίου 1945 και την δεκαπενθήμερη κράτησή του στο Τμήμα Μεταγωγών Χωροφυλακής, οδηγήθηκε υπόδικος στις Νέες Φυλακές. Η περιγραφή που μας άφησε γιαυτό το σωφρονιστικό κατάστημα, είναι αρκετά κατατοπιστική:
Η φυλακή ήταν δίπατη και είχε σχήμα Π. Στο πάνω πάτωμα, δεξιά όπως μπαίνεις στο προαύλιιο, ήταν οι πολιτικοί κρατούμενοι και αρτιστερά οι δοσίλογοι, οι ταγματασφαλίτες. Ήταν αυτοί που είχε πιάσει ο ΕΛΑΣ και τους παρέδωσε στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας. Η φυλακή είχε και γυναικείο τμήμα. Αυτό ήταν στη συνέχεια του κτιρίου της διεύθυνσης. Αοπό το πρώτοπάτωμα έβλεπες απέναντι τις πολυκατοικίες και έτσι σου έδινε την εντύπωση ότι είσαι ανάμεσα σε κόσμο, γιατί στα μπαλκόνια έβλεπες να κάθονται και να κινούνται άνθρωποι.
Μπροστά από τους θαλάμους υπήρχε ένας διάδρομος, αρκετά φαρδύς, σαν ένα είδος μπαλκονιού, με τη διαφορά ότι στη θέση που το μπαλκόνι είχε τα κάγκελα, εδώ υπήρχε ένα ντουβαράκι ύψους 80 εκατοστών περίποιυ, και πάνω σ' αυτό το ντουυβαράκι χοντρά σίδερα σε απόσταση τέτοια που να μη χωράει ανθρώπινο κεφάλι, όσο μικρό κι αν ήταν, και τα σίδερα αυτά κατέληγαν στην οροφή. Ήταν σίδερα ασφαλείας για να μην μπορεί κανείς να κατέβει στην αυλή όταν η φυλακή ήταν κλειστή. Η πόρτα που έμπαζε στο διάδρομο από τη σκάλα ήταν χοντρή δρύϊνη, άνοιγε προς τα έξω όπως και όλες οι πόρτες των θαλάμων και κελιών και έκλεινε με μια μεγάλη σιδερένια αμπάρα. Όταν ήταν κλειστή η φυλακή, έκλεινε μόνο αυτή η πόρτα και οι πόρτες θαλάμων και κελιών έμεναν ανοιχτές. Εμείς οι νέοι που είχαμε έρθει από το Μεταγωγών, μείναμε στο δεύτερο θάλαμο. Στον πρώτο έμεναν οι παλιοί. Κρεβάτια δεν υπήρχαν, κοιμόμασταν στρωματσάδα. 6

Η δήλωση του Εισαγγελέα Κατωπόδη

Με την αύξηση της τρομοκρατίας και των συλλήψεων, πληθαίνουν και οι μεταφορές στις Νέες Φυλακές Θεσσαλονίκης, στις οποίες είναι έγκλειστοι πριν τα τέλη του 1945 πάνω από 500 κρατούμενοι, διπλάσιοι και τριπλάσιοι από την χωρητικότητά τους. Σχετικά με τις εκεί συνθήκες κράτησης,ήταν χαρακτηριστική η δήλωση του επιθεωρητή φυλακών Κατωπόδη, ο οποίος μετά την επίσκεψή του στις φυλακές και τις διαμαρτυρίες των κρατουμένων, είπε: “Έχω δηλώσει στις εφημερίδες ότι τα εγκλήματα για τα οποία κατηγορούνται οι κρατούμενοι σήμερα στις ελληνικές φυλακές, ωχριούν μπροστά στο έγκλημα το οποίον διαπράττει η Πολιτεία, κρατώντας τους κάτω από τις συνθήκες που τους κρατά”. 7
Οι πολιτικοί κρατούμενοι, αποφασίζουν να οργανώσουν τον εγκλεισμό τους στις Νέες Φυλακές, αξιοποιώντας τον χρόνο παραμονής κατά τον πιό καλό και χρήσιμο τρόπο. Εξηγεί ο Τσανικλίδης:
Ο πρώτος είναι ότι, όταν μένεις άεργος και δεν ασχολείσαι με τίθποτα, σκουριάζεις, γίνεσαι ευερέθιστος, μίζερος, κακός και δημιουργείς προβλήματα με τους συγκρατουμένους σου, αυτό που επεδίωκαν και εκείνοι που μας έκλεισαν μέσα. Και δεύτερον, έπρεπε να ανεβάσουμε το μορφωτικό και πνευματικό μας επίπεδο για να μπορέσουμε, όταν θα βγαίναμε έξω, να ανταποκριθούμε με όσο ήταν δυνατό μεγαλύτερη επιτυχία στις υποχρεώσεις μας γενικά.
Έτσι οργανώσαμε ένα κύκλο μαθημάτων για τους αναλφάβητους, έναν κύκλο μαθημάτων για τη στοιχειώδη μόρφωση (μαθήματα του δημοτικού) και ένα ανώτερο κύκλο μαθημάτων, γυμνασίου, πολιτικής οικονομίας και στοιχειώδους φιλοσοφίας και τέλος ένα κύκλο μαθημάτων για την ιστορία του συνδικαλισμού, ελληνικού και διεθνούς. 8


Μία επίσκεψη του Ν. Ζαχαριάδη στις Νέες Φυλακές


Στις 22 Αυγούστου 1945 ο Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ, Νίκος Ζαχαριάδης που εκείνες τις ημέρες βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη, επισκέφθηκε τις Φυλακές της πόλης, όπου κρατούνταν κατά εκατοντάδες μέλη και στελέχη του ΕΑΜ και του ΚΚΕ. 9 Το ενδιαφέρον των έγκλειστων εκεί πολιτικών κρατουμένων ήταν μεγάλο, δεδομένου ότι στην Κατοχή το ΚΚΕ είχε καλλιεργήσει την προσωπολατρία για τον Ζαχαριάδη, με τραγούδια που αναφέρονταν σ' αυτόν, με ομιλίες, με χίλιους δυο άλλους τρόπους. Και όχι άδικα, λόγω των δεινών που είχε υποστεί ο αρχηγός του ΚΚΕ από τη δικτατορία Μεταξά που τον είχε φυλακίσει στο κάτεργο της Ακροναυπλίας και στη συνέχεια από τους χιτλερικούς που τον είχαν έγκλειστο στο Νταχάου, από όπου είχε επιστρέψει στην Ελλάδα στις 29 Μαίου 1945, με τη συντριβή του Ναζισμού. 10
Όπως αφηγήθηκε ο κρατούμενος εκείνη την εποχή στις Νέες Φυλακές, Κώστας Τσανικλίδης:
Ο Ζαχαριάδης ήρθε στη φυλακή όταν έκλεισε για το μεσημέρι. Ήρθε μαζί με μέλη της Κεντρικής Επιτροπής την ώρα που τρώγαμε. Όταν ο φύλακας είπε να πάει ένας αντιπρόσωπος στο γραφείο του διευθυντή για να χαιρετίσει τον αρχηγό, όλοι παρατήσαμε το φαγητό και τρέξαμε στα κάγκελα του διαδρόμου, νομίζοντας ότι θα τους δούμε. Αυτοί όμως είχαν πιά μπει μέσα στο γραφείο. Ένας νεαρός επονίτης από την Κατερίνη, που δεν συγκρατώ το όνομά του και είχε οριστεί να τον προσφωνήσει, πήγε από μέρους της ομάδας. [...] Περίπου δέκα λεπτά από τότε που έφυγε ο επονίτης, βλέπουμε όλη την αντιπροσωπεία με επικεφαλής το Ζαχαριάδη να κατευθύνεται προς την έξοδο, χαιρετώντας μας με το χέρι. Εμείς φωνάξαμε: Ζήτω ο Ζαχαριάδης, ζήτω το ΚΚΕ, ζήτω το ΕΑΜ. Και η αντιπροσωπεία χαιρετώντας μας βγήκε από τη φυλακή. Γυρίσαμε και μπήκαμε όλοι στον πρώτο θάλαμο, περιμένοντας τον Επονίτη να γυρίσει. Σε λίγο ήρθε κι αυτός. Το πρόσωπό του έλαμπε από χαρά. Από τη συγκίνησή του δεν μπορούσε για λίγα δευτερόλεπτα να μιλήσει. Όλοι κρεμόμασταν από τα χείλη του. Τελικά μας είπε ότι μόλις μπήκε μέσα στο γραφείο και είδε τον αρχηγό, τον αγκάλιασε, τον φίλησε και από τη συγκίνηση δεν μπορούσε να αρθρώσει λέξη”. 11

Και ο Γεώργιος Μαύρος

Γεώργιος Μαύρος
Τις Νέες Φυλακές Θεσσαλονίκης είχε επισκεφθεί στις 3 Φεβρουαρίου 1946 και ο τότε υφυπουργός Δικαιοσύνης στην κυβέρνηση Σοφούλη, Γεώργιος Μαύρος, ο μετέπειτα, μετά τη μεταπολίτευση, πρόεδρος της “Ένωσης Κέντρου”. Και στο γραφείο του διευθυντή των φυλακών έγινε συνάντηση με μία επιτροπή των πολιτικών κρατουμένων οι οποίοι του είχαν εκθέσει όλα τα ζητήματα που τους απασχολούσαν, όπως αυτά της κακής διατροφής, των αρρώστων, του χώρου κλπ. Ας παρακολουθήσουμε ένα περιστατικό από εκείνη τη συνάντηση, που δίνει και όλο το κλίμα που επικρατούσε εκείνη την ταραγμένη εποχή:
Ο Γ.Μαύρος άκουγε χωρίς να λέει τίποτα και κατόπιν μπήκε και στο προαύλιο των φυλακών, όπου ήταν μαζεμένοι όλοι οι πολιτικοί κρατούμενοι. Ρώτησε μερικούς γιατί κρατούνταν, ποιοί τους κατηγορούσαν. Πετιέρται κάποια στιγμή ο καπνεργάτης Μαύρος και του λέει: “Κύριε υπουργέ, αν και σεις είσαστε στη Μακεδονία, θα σας πιάνανε γιατ΄'ι σας λένε Μαύρο. Υπήρχε ένας καπετάνιος στον ΕΛΑΣ που λεγόταν Μαύρος και οι ταγματασφαλίτες πιάνουν όλους όσους λέγονται Μαύρος”.
Ο υπουργός Μαύρος χαμογέλασε. Υποσχέθηκε ότι θα κάνει ότι μπορεί για να μπει τέρμα στην ταλαιπωρία μας. [...] Οι προθέσεις του Μαύρου ήταν καλές, αλλά, αν την κυβέρνηση την είχαν οι Φιλελεύθεροι, την εξουσία την είχαν οι Εγγλέζοι και οι παρακρατικοί. Και οι (κρατούμενοι στη φυλακή μας) δοσίλογοι είχαν συγκροτήσει μια επιτροπή η οποία ζήτησε ακρόαση από τον υφυπουργό. Μα δεν τους δέχτηκε.12

Τελικά ο Τσανικλίδης, φυσικομαθηματικός και έφεδρος αξιωματικός στο αλβανικό μέτωπο, έμεινε στις Νέες Φυλακές μέχρι τα τέλη Απριλίου 1946, οπότε μεταφέρθηκε στο Επταπύργιο, για να ακολουθήσει τρεις μήνες αργότερα, τον Ιούλιο του 1946, η μεταγωγή του στις φυλακές που λειτουργούσαν στο στρατόπεδο “Παύλος Μελάς”, πριν μεταφερθεί αργότερα στις φυλακές των Σερών και αργότερα στη Γιούρα, μέχρι το Σεπτέμβριο του 1960 που αποφυλακίστηκε. Χωρίς όλα εκείνα τα πέτρινα χρόνια να αποδειχθεί στις εναντίον του δίκες ότι είχε διαπράξει κάποιο αδίκημα, παρά μόνο εξαιτίας της αντιστασιακής του δράσης, επειδή στην Κατοχή υπηρέτησε στον ΕΛΑΣ ως καπετάνιος του Λόχου Μηχανημάτων του 13ου Συντάγματος και πολέμησε τους κατακτητές.
Για τις φυλακές του “Παύλος Μελάς” και των Σερρών, θα αναφερθούμε σε επόμενα σημειώματά μας.
Κώστας Τσανικλίδης


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Μάρκος Βαφειάδης, Απομνημονεύματα, Δίφρος, Αθήνα 1984, σ. 138
2. Μάρκος Βαφειάδης, Απομνημονεύματα, ό.π., σ. 136)
3. Πρόκειται για τον Ιωάννη Καπετανάκη, που είχε αφήσει εποχή την περίοδο του μεσοπολέμου για την αγριότητα που επέδειξε σε πολλές φυλακές όπου είχε υπηρετήσει και μάλιστα λόγω των τρομοκρατικών μεθόδων που εφάρμοζε σε βάρων των κρατουμένων, προέκυψε και το γνωστό ρεμπέτικο τραγούδι “Δεν ξανακάνω φυλακή με τον Καπετανάκη...” σε στίχους Παναγιώτη Μιχαλόπουλου και μουσική Λεονάρδου Μπουρνέλη. Το τραγούδι φαίνεται ότι γράφτηκε στη δεκαετία του '50, όμως ο Ηλίας Πετρόπουλος στο βιβλίο του “Ρεμπέτικα τραγούδια” το τοποθετεί στη δεκαετία του '30. Τον Καπετανάκη τον συναντάμε πρώτη φορά να είναι “επιστάτης” (διευθυντής) στις φυλακές των “Παλιών Στρατώνων”, στο Μοναστηράκι. Ένα σοβαρό περιστατικό που συνδέεται μαζί του, είναι ο βαρύτατος τραυματισμός τεσσάρων ποινικών κρατουμένων, όταν μαζί με τους άλλους συγκρατουμένους τους εξεγέρθηκαν. Φαίνεται ότι η σκληρότητά του αλλά και οι καταγγελίες για οικονομικά σκάνδαλα οδήγησαν στη μετάθεσή του σε άλλες φυλακές και τελικά σ' αυτές της Θεσσαλονίκης “Νέες Φυλακές” και Επταπυργίου.
4. Μάρκος Βαφειάδης, Απομνημονεύματα, ό.π., σ. 143
5. Μάρκος Βαφειάδης, Απομνημονεύματα, ό.π., σ. 227
6. Κώστας Τσανικλίδης, “Κρουαζιέρα..” στις ελληνικές φυλακές 1945-1960”, χ.ε., Θεσσαλονίκη 1994, σ. 80
7. Κώστας Τσανικλίδης, “Κρουαζιέρα..” ό.π., σ. 94
8. Κώστας Τσανικλίδης, “Κρουαζιέρα..” ό.π., 91
9. Ο Νίκος Ζαχαριάδης είχε αφιχθεί στη Θεσσαλονίκη το απόγευμα της 21ης Αυγούστου 1945, επιβαίνοντας του πλοίου “Κορινθία” που εκτελούσε το ακτοπλοϊκό δρομολόγιο Πειραιάς-Θεσσαλονίκη, επικεφαλής αντιπροσωπείας ηγετικών στελεχών του ΕΑΜ από τους Μήτσο Παρτσαλίδη, Κώστα Γαβριηλίδη, Μιχαήλ Κύρκο, Νεόκοσμο Γρηγοριάδη και Θεοδωρίδη.
10. Σύμφωνα με την ανταπόκριση από τη Θεσσαλονίκη που δημοσιεύθηκε την επομένη, 23-8-1945 στην εφημερίδα Ριζοσπάστης, η αντιπροσωπεία του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, κατά τη δεύτερη ημέρα παραμονής της στην πρωτεύουσα του Μακεδονικού Ελληνισμού, επισκέφθηκε τους πολιτικούς κρατούμενους που βρίσκονταν φυλακισμένοι στο Επταπύργιο, τις Νέες Φυλακές και το Τμήμα Μεταγωγών. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της εφημερίδας, “ο Ν.Ζαχαριάδης και τα υπόλοιπα μέλη της αντιπροσωπείας, επισκέφθηκαν πρώτα το Επταπύργιο, όπου είδαν και χαιρέτισαν όλους τους κρατούμενους που συγκεντρώθηκαν στο προαύλιο. Στη συνέχεια μετέβησαν στις Νέες Φυλακές κι εκεί επισκέφθηκαν δύο θαλάμους κρατούμενων γυναικών και δέχθηκαν τρεις αντιπροσωπείες κρατούμενων ανδρών. Τέλος στο Τμήμα Μεταγωγών δέχθηκαν πενταμελή αντιπροσωπεία. Οι κρατούμενοι, άνδρες και γυναίκες, σφιχταγκάλιαζαν και καταασπάζονταν τον Ν.Ζαχαριάδη και τους ηγέτες του ΕΑΜ και διαβεβαίωναν την πίστη τους και την αφοσίωσή τους στην υπόθεση του λαού”. (Ριζοσπάστης, 23 Αυγούστου 1945)
11. Κώστας Τσανικλίδης, “Κρουαζιέρα..” ό.π., σ. 110-111
12. Κώστας Τσανικλίδης, “Κρουαζιέρα..” ό.π., σ. 156-157


Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου

του Σπύρου Κουζινόπουλου

10 Δεκεμβρίου 1948. Πέντε νέες γυναίκες στήνονται στο εκτελεστικό απόσπασμα «εις τον συνήθη τόπον εκτελέσεων» πίσω από το φοβερό κάτεργο Γεντί Κουλέ της Θεσσαλονίκης. Μία από αυτές, παιδούλα σχεδόν, η 17χρονη μαθήτρια Γυμνασίου Ευπραξία Νικολαίδου από το Σιδηρόκαστρο Σερρών, λίγο μετά που είχε αποχωριστεί τη μαθητική ποδιά.

Οι στρατοδίκες του Έκτακτου Στρατοδικείου Θεσσαλονίκης που δύο εβδομάδες νωρίτερα τις καταδίκασαν σε θάνατο, δεν σκέφθηκαν το νεαρό της ηλικίας τους ούτε το γεγονός ότι δεν είχαν προλάβει ακόμη να γευτούν τις χαρές της ζωής, αλλά είχαν διαπράξει το μεγάλο «έγκλημα», να είναι μέλη της οργάνωσης Θεσσαλονίκης του ΚΚΕ που λίγο καιρό πριν είχε τεθεί εκτός νόμου λόγω του αδελφοκτόνου Εμφυλίου πολέμου που βρισκόταν στην κορύφωσή του.

Μάλιστα το «αδίκημα» για την νεαρή Ευπραξία, ήταν ακόμη βαρύτερο από τις συγκατηγορούμενής της: Ήταν μέλος της οργάνωσης κοινωνικής πρόνοιας του ΕΑΜ «Εθνική Αλληλεγγύη», που επιτελούσε το ρόλο του Ερυθρού Σταυρού της Αντίστασης. Και από τη θέση αυτή συγκέντρωνε τρόφιμα, φάρμακα, χρήματα και άλλα εφόδια για τα παιδιά, τους ανήμπορους, τους γέροντες και τους κατατρεγμένους, καθώς και για τις οικογένειες των νεκρών, των φυλακισμένων και εξόριστων αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης που είχαν χάσει ή στερούνταν τους προστάτες τους.

Σημειώνεται ότι μερικούς μήνες νωρίτερα, στις 6 Απριλίου 1948, είχε εκτελεστεί στην περιοχή του Γεντί Κουλέ μία ακόμη 17χρονη μαθήτρια, η Εύα Κουυρουζίδου που κατάγονταν από την περιοχή του Κιλκίς.

Πρόσφυγας λόγω βουλγαρικής κατοχής

Η Ευπραξία Νικολαίδου καθώς και όλη η οικογένειά της από το Σιδηρόκαστρο όπου ζούσαν, αναγκάστηκαν στη διάρκεια της κατοχής να μετακινηθούν στη Θεσσαλονίκη για να γλυτώσουν, όπως και δεκάδες χιλιάδες κάτοικοι της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης από τη σκληρή φασιστική βουλγαρική καταπίεση. Δεδομένου ότι οι κατακτητές, εφαρμόζοντας έναν βίαιο εκβουλγαρισμό της περιοχής, καταπίεζαν βάναυσα τον πληθυσμό, διαπράττοντας παράλληλα δολοφονίες, βιασμούς, αρπαγή περιουσιών αλλά και απαγόρευση χρήσης της ελληνικής γλώσσας.

Στη Θεσσαλονίκη όπου έστησε το νέο σπιτικό της η οικογένεια Νικολαίδη προσπάθησε να επιβιώσει ενώ η μικρούλα Ευπραξία, συνεχίζοντας τα μαθήματα του Γυμνασίου, άρχισε να αναπτύσσει κοινωνική δραστηριότητα και αμέσως μετά την απελευθέρωση έγινε μέλος της «Εθνικής Αλληλεγγύης».

Το εξωφρενικό είναι ότι ενώ η νεαρή Ευπραξία καταδικάστηκε δις σε θάνατο και εκτελέστηκε, ενώ μία συγκατηγορούμενή της, που είχε δηλώσει στο στρατοδικείο ότι αυτή παρότρυνε τη Νικολαίδου να γίνει μέλος της «Εθνικής Αλληλεγγύης», στο τέλος της δίκης απαλλάχθηκε και αφέθηκε ελεύθερη. Ο πραγματικός λόγος που οδήγησε τους στρατοδίκες στην έκδοση της θανατικής ποινής σε βάρος της, ήταν το γεγονός ότι στάθηκε με αξιοπρέπεια μπροστά στο Έκτακτο Στρατοδικείο και αρνήθηκε να αποκηρύξει το ΚΚΕ.




Η στάση της εκείνη είχε σταθεί η αιτία να τη χλευάσουν αρκετές φορές ο Βασιλικός Επίτροπος του Στρατοδικείου Σπυρόπουλος και οι υπομοίραρχοι της Εθνικής Ασφάλειας Νικόλαος Αβραμόπουλος και Δημήτριος Λαζαρής που εξετάστηκαν ως βασικοί μάρτυρες κατηγορίας. Είναι χαρακτηριστικός ο παρακάτω διάλογος όπως τον κατέγραψε η εφημερίδα Μακεδονία στις 25 Νοεμβρίου 1948:


-Βασιλικός Επίτροπος προς Νικολαίδου: Εργάζεσαι;

-Νικολαίδου: Είμαι μαθήτρια

-Βασιλικός Επίτροπος: Δεν έκανες καμίαν εργασίαν;

-Νικολαίδου: Είχα αδενοπάθεια.

-Βασιλικός Επίτροπος: Φαίνεται ότι η παράνομη δουλειά που έκανες βοηθούσε την αδενοπάθεια….

Πέντε εκτελεσμένες γυναίκες

Μαζί με την 17χρονη Ευπραξία Νικολαίδου στήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα εκείνο το παγωμένο πρωϊνό της 10ης Δεκεμβρίου 1948 και οι συγκατηγορούμενές της στην ίδια δίκη Μαγδαληνή Δημητρίου, 30 χρόνων, Σοφία Τεσεξίδου, 32 χρόνων, Αικατερίνη Πίσσα 36 χρόνων και Μαγδαληνή Ευσταθίου 48 χρόνων. Ενώ τρεις μέρες νωρίτερα, στις 7 Δεκεμβρίου 1948 είχαν εκτελεστεί πίσω από τις φυλακές Επταπυργίου και τέσσερις άντρες που είχαν δικαστεί για την ίδια υπόθεση, οι: Αριστείδης Βασιλειάδης, Γιώργος Μερτζάνης, Γραμμένος Στίνης και Ιωάννης Τσακανίκας.

Ήταν η δίκη για την προσπάθεια ανασύστασης της Κομματικής Οργάνωσης Θεσσαλονίκης του ΚΚΕ με κατηγορούμενα 66 άτομα, τα περισσότερα των οποίων απαλλάχτηκαν. Ενώ τέσσερις ακόμη νεαρές γυναίκες που επίσης είχαν καταδικαστεί σε θάνατο, οι: Λαμπρινή Δημητριάδου, Μαρία Καλαϊτζή, Χρυσούλα Στεφάνου και Μαριάνθη Γουργουλιανίδου γλύτωσαν την τελευταία στιγμή την εκτέλεση.

Τα στοιχεία προέρχονται από το βιβλίο του Σπύρου Κουζινόπουλου Γεντί Κουλέ, η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις IANOS

Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου


Του Σπύρου Κουζινόπουλου

Αναστάτωση, προκάλεσε από το πρωί σήμερα η πληροφορία που κυκλοφόρησε μεταξύ των συγγενών των εκατοντάδων εκτελεσμένων της περιόδου του Εμφυλίου πολέμου στο Γεντί Κουλέ, ότι η αστυνομία της Θεσσαλονίκης με έγγραφο που απέστειλε στον Δήμο Νεάπολης-Συκεών ζητάει να προχωρήσει στον άμεσο ενταφιασμό των 47 σκελετών που εντοπίστηκαν το τελευταίο διάστημα στην περιοχή του Επταπυργίου σε έξι ομαδικούς τάφους.

Ο δήμαρχος Νεάπολης-Συκεών Σίμος Δανιηλίδης με τον οποίο επικοινωνήσαμε, επιβεβαίωσε την είδηση, δηλώνοντας ότι διαβουλεύεται με τους νομικούς συμβούλους του Δήμου για την παράκαμψη της αστυνομικής εντολής. Όπως είπε χαρακτηριστικά «μας ζητούν να θάψουμε ομαδικά τους 47 σκελετούς, χωρίς να γίνει ο απαραίτητος έλεγχος DNA οστά, καθώς και στους συγγενείς εκτελεσμένων που εκδήλωσαν σχετικό ενδιαφέρον να υποβληθούν στη σχετική εξέταση, προκειμένου να εντοπιστεί αν έχουν συγγενική σχέση, ώστε να τα παραλάβουν και να τα ενταφιάσουν με τις τιμές που αρμόζει στους νεκρούς μας». Ενώ παράλληλα ο κ. Δανιηλίδης υπογράμμισε πως «εμείς δεν θα πετάξουμε τους σκελετούς, όπως έγινε κατά την εκτέλεσή τους πίσω από το Γεντί Κουλέ, όταν τους παράχωναν ομαδικά χωρίς φέρετρο, δίχως σάβανο, χωρίς να ψαλεί η νεκρώσιμη ακολουθία, όπως επιτάσσει η θρησκεία μας και τα ήθη και έθιμα του τόπου μας».

Σημειώνεται ότι περίπου 200 συγγενείς εκτελεσμένων «εις τον συνήθη τόπον εκτελέσεων» πίσω από τις φυλακές Επταπυργίου υπέβαλαν αίτημα στον Δήμο Νεάπολης-Συκεών και άλλοι τόσοι περίπου στα γραφεία του ΚΚΕ Θεσσαλονίκης ζητώντας να περάσουν από έλεγχο DNA , μήπως ταυτοποιηθεί η συγγένειά τους με τα οστά που βρέθηκαν μέχρι τώρα. Προκειμένου να τα παραλάβουν και να τα ενταφιάσουν σε κοιμητήρια της περιοχής τους, ώστε να αποδώσουν τις πρέπουσες τιμές. Δεδομένου ότι από την αρχαιότητα ακόμη η μη απόδοση τιμών στους νεκρούς θεωρούνταν ως η μεγαλύτερη ύβρις.

Τα πρώτα δύο οστά εκτελεσμένων, εντοπίστηκαν τυχαία τέτοιες μέρες πριν ένα ακριβώς χρόνιο, τον Δεκέμβριο του 2024 στο χώρο όπου βρίσκεται το πάρκο Εθνικής, στη διάρκεια εργασιών ανάπλασης Αντίστασης, στη συμβολή των οδών Κανάρη, Σολωμού και Μιαούλη των Συκεών. Τότε με εντολή του Δήμου Νεάπολης-Συκεών, συνεχίστηκε η ανασκαφή μήπως βρεθούν και άλλα οστά. Και όντως περισυνελέγησαν 47 μέχρι τώρα σκελετοί που μεταφέρθηκαν στο Αστυνομικό Τμήμα Συκεών, ενώ ενημερώθηκαν η ιατροδικαστική υπηρεσία και η Εισαγγελία.

Τα συγκλονιστικά τεκμήρια που ήρθαν στο φως, επιβεβαιώνουν πλήρως ότι το Επταπύργιο και ο περίγυρός του αποτελούσαν στα χρόνια του Εμφυλίου πολέμου και την πρώτη μετά από αυτόν περίοδο μαρτυρικό τόπο για εκατονταδες πολιτικούς κρατούμενους, στην πλειοψηφία τους μέλη και στελέχη του ΚΚΕ. Σύμφωνα με τον πλήρη κατάλογο με τα ονόματα των εκτελεσμένων που δημοσιεύονται στο βιβλίο του Σπύρου Κουζινόπουλου «Γεντί Κουλέ, η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΙΑΝΟΣ, είχαν στηθεί στο εκτελεστικό απόσπασμα 400 μελλοθάνατοι πολιτικοί κρατούμενοι στις φυλακές Επταπυργίου της περιόδου του αδελφοκτόνου Εμφυλίου και άλλοι 500 περίπου στα χρόνια της γερμανικής κατοχής. Ο τρόπος που ήταν τοποθετημένοι οι σκελετοί, αποδεικνύει ότι οι σοροί των εκτελεσμένων κυριολεκτικά πετάχτηκαν σε ομαδικούς λάκκους. Πολλοί από αυτούς γυμνοί και ξυπόλητοι, αφού προηγουμένως αφαιρέθηκαν τα ρούχα και τα παπούτσια τους για να πουληθούν σε συγκρατουμένους τους από τους ποινικούς που τους είχε ανατεθεί να σκάβουν τους λάκκους.



Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου

Για δεύτερη μέρα δεν μου επιτρέπει το facebook να κάνω αναρτήσεις για σημαντικά θέματα, ιστορικά τεκμηριωμένα, καθώς και για τις παρουσιάσεις του βιβλίου μου "Γεντί Κουλέ, η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης", χαρακτηρίζοντάς τα εκ προοιμίου ως "σπαμ".

 Διαμαρτύρομαι έντονα, θεωρώ ως αντιδημοκρατική και βάναυσα προσβλητική αυτή την απαγόρευση και ζητάω την άρση της. Για του λόγου το αληθές, παρουσιάζω σε φωτογραφίες το κείμενο του facebook που συνοδεύει την απαγόρευση


Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου


του Σπύρου Κουζινόπουλου

Μία από τις πιο συγκλονιστικές στιγμές αντίστασης στην τριπλή φασιστική κατοχή της πατρίδας μας, καταγράφτηκε στις 10 Ιουλίου 1943, όταν με την πρωτοβουλία και καθοδήγηση του ΕΑΜ, δεκάδες χιλιάδες λαού ξεχύθηκαν στους δρόμους της Θεσσαλονίκης και των άλλων πόλεων της βόρειας Ελλάδας, διαμαρτυρόμενοι με μαχητικές διαδηλώσεις ενάντια στην επέκταση της βουλγαρικής κατοχής στη Μακεδονία.



Την ώρα που στις πόλεις και τα βουνά αναπτύσσονταν η Αντίσταση, οι διορισμένοι ακόμη από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου "πατριώτες" διακήρυσσαν ότι "αι τύχαι της Ελλάδος εξαρτώνται εκ της μεγάλης Γερμανίας...."

Λίγο μετά την είσοδό τους στη χώρα μας, στις 25 Απριλίου 1941, οι βουλγαρικές φασιστικές αρχές, λαμβάνοντας ως "δώρο" από τον Χίτλερ την έγκριση εισβολής τους στην Ανατολική Μακεδονία και το μεγαλύτερο μέρος της Θράκης, εφάρμοσαν απίστευτα σκληρά καταπιεστικά μέτρα σε βάρος του υπόδουλου ελληνικού πληθυσμού, με στόχο τον αφελληνισμό της περιοχής και τον βίαιο εκβουλγαρισμό της. Στο πλαίσιο αυτό, στην περιοχή της ζώνης κατοχής τους και ιδιαίτερα στους νομούς Σερρών, Δράμας και Καβάλας, επέβαλαν στους καταστηματάρχες να αλλάξουν τις επιγραφές των καταστημάτων τους στα βουλγάρικα, απαγόρευσαν στους Έλληνες γιατρούς και δικηγόρους να ασκούν επάγγελμα, τοποθέτησαν δικές τους δημοτικές και κοινοτικές αρχές, υποχρέωσαν τους κατοίκους να αλλάξουν την κατάληξη των επιθέτων τους σε –εφ και –οφ, επιδόθηκαν σε λεηλασίες, βιασμούς και άλλες ωμότητες.
Εκατοντάδες πατριώτες εκτελέστηκαν, δεκάδες χιλιάδες στάλθηκαν σε καταναγκαστικά έργα ως «ντουρντουβάκια», κυρίως στην κατασκευή οδικών και σιδηροδρομικών έργων στη Βουλγαρία και στα Σκόπια. Αποτέλεσμα εκείνων των καταπιεστικών μέτρων, ήταν περίπου 170.000 άτομα να εγκαταλείψουν την Ανατολική Μακεδονία, αναζητώντας καταφύγιο στην γερμανοκρατούμενη κεντρική Μακεδονία και την υπόλοιπη χώρα. Ένας από τους όμηρους των Βουλγάρων φασιστών, που δούλεψε σκληρά επί εννέα μήνες σε καταναγκαστικά έργα στην περιοχή της βουλγαρικής πόλης Κιουστεντίλ, ήταν και ο αείμνηστος πατέρας μου Χαράλαμπος Κουζινόπουλος


Βούλγαροι στρατιωτικοί φωτογραφίζονται στην παραλιακή λεωφόρο Νίκης της Θεσσαλονίκης


Προσπάθεια επέκτασης και στην υπόλοιπη Μακεδονία

Οι βουλγαρικές αρχές, δεν περιορίστηκαν στην περιοχή που τους είχε "χαρίσει" η Ναζιστική Γερμανία, αλλά επεδίωξαν να πατήσουν πόδι και στην υπόλοιπη Μακεδονία, αναπτύσσοντας ένα πυκνό προπαγανδιστικό δίκτυο.
Τον Ιούλιο του 1943, οι Βούλγαροι φασίστες θα προσπαθήσουν ανεπιτυχώς να πάρουν στην κατοχή τους και την κεντρική Μακεδονία, ως «δώρο» για τη συνέχιση της παραμονής της Βουλγαρίας στον Άξονα. Η είδηση εκείνη, ξεσηκώνει τον ελληνικό λαό και με πρωτοβουλία του ΕΑΜ, διοργανώνονται ογκώδη μαχητικά συλλαλητήρια σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και όλες σχεδόν τις πόλεις και κωμοπόλεις της Μακεδονίας.



Ολόκληρη η πρώτη σελίδα της μυστικής εφημερίδας του ΕΑΜ Ελευθερία, με το κύριο άρθρο και το ρεπορτάζ αναφέρονταν στον ξεσηκωμό κατά της Βουλγαρικής επέκτασης
Στο συλλαλητήριο της Αθήνας, τα γερμανικά τανκς ρίχνονται πάνω στους διαδηλωτές. Στις συγκρούσεις που ακολουθούν, έπεσαν νεκροί 53 διαδηλωτές, ανάμεσά τους και οι φλογερές αγωνίστριες Παναγιώτα Σταθοπούλου και Κούλα Λίλη, που πρόταξαν τα κορμιά τους αψηφώντας τα γερμανικά άρματα μάχης, ενώ τραυματίστηκαν 280 διαδηλωτές και συνελήφθησαν από τους Γερμανούς 500 άτομα.
Στη Θεσσαλονίκη, στις 10 Ιουλίου 1943, οργανώνεται από το ΕΑΜ παλλαϊκή 24ωρη απεργία, με τη συμμετοχή όλου του πληθυσμού, ενώ συγκροτήθηκαν ογκώδεις διαδηλώσεις τόσο στο κέντρο της πόλης (στις οδούς Τσιμισκή και Νίκης), όσο και στις συνοικίες. Συλλαλητήρια, είχαν πραγματοποιηθεί επίσης εκείνες τις ζεστές ημέρες του Ιουλίου 1943 στο Κιλκίς, το Λαγκαδά, την Έδεσσα, τη Βέροια, την Κοζάνη, τα Γιαννιτσά κ.α.

Το έγκλημα του διαμελισμού της Μακεδονίας

Είχε αφήσει εποχή το συλλαλητήριο κατά της καθόδου των Βουλγάρων φασιστών, που είχε πραγματοποιηθεί στη Νιγρίτα, τις ίδιες μέρες, καθώς είχαν πάρει μέρος πάνω από 15.000 λαού, δύο φορές δηλαδή περισσότεροι από τους κατοίκους που είχε η πόλη της Νιγρίτας, καθώς είχαν καταφθάσει αγρότες από όλες τις περιοχές της σημερινής επαρχίας Βισαλτίας. Με τον Γραμματέα του ΕΑΜ Νιγρίτας, Γιώργη Τσαρουχά, να εκφωνεί έναν συγκλονιστικό πατριωτικό λόγο, συνεγείροντας τα πλήθη.

Όπως έγραφε σε ρεπορτάζ της η μυστική εφημερίδα Ελευθερία, όργανο του ΕΑΜ Μακεδονίας:

"Η Μακεδονία ολόκληρη συνταράχτηκε από ένα τεράστιο κύμα παλλαϊκών απεργιών και διαδηλώσεων. Οι καταγανακτισμένες μάζες του λαού μας ξεχύθηκαν στους δρόμους των Μακεδονικών πόλεων… για το καινούριο έγκλημα του διαμελισμού της Μακεδονίας και της παράδοσης της Κεντρικής Μακεδονίας στους Βουλγάρους δολοφόνους φασίστες. Η Μακεδονική ύπαιθρος αντιλάλησε από τις μαχητικές κραυγές του λαού μας: Θάνατος και κατάρα στους δολοφόνους φασίστες. Έξω από τη χώρα μας οι Βούλγαροι, Γερμανοί και Ιταλοί κατακτητές. Κάτω οι εκτελέσεις και το αίσχος της ομηρίας. Ζήτω η ενιαία, ακέραια και ελεύθερη Ελλάδα μας". 1

Για τις υπέροχες εκείνες ημέρες εθνικής έξαρσης και πατριωτικού μεγαλείου στη σκλαβωμένη Μακεδονία, έγραψε ο χρονικογράφος της Θεσσαλονίκης, Κώστας Τομανάς:

"Στις 10 Ιουλίου 1943, έπειτα από κινητοποίηση του λαού (οι εθνικόφρονες είχαν κλειστεί στα σπίτια τους κατόπιν εντολής του συνταγματάρχη Χρυσοχόου), οι Γερμανοί δεν επέτρεψαν στον βουλγαρικό στρατό, που πήγαινε στη Δυτική Μακεδονία για να αντικαταστήσει τους Ιταλούς, να μπει και να παρελάσει στην πόλη μας. Μόνο ένα τμήμα ηλικιωμένων βοηθητικών στρατιωτών, στρατωνίστηκε για λίγο καιρό στο Δημοτικό Σχολείο της Νεάπολης". 2


Βούλγαροι στρατιωτικοί με τις επίσημες στολές τους στην κεντρική λεωφόρο Μεραρχίας των Σερρών

Προσπάθεια εκφοβισμού

Για να εκφοβίσουν τον πληθυσμό και να αποτρέψουν τις προετοιμαζόμενες εκδηλώσεις διαμαρτυρίας κατά της καθόδου των Βουλγάρων φασιστών στη Μακεδονία, οι Γερμανοί κατακτητές μετέδιδαν από το ραδιόφωνο, από το απόγευμα της Παρασκευής 9 Ιουλίου, μια απειλητική ανακοίνωση της στρατιωτικής διοίκησης Θεσσαλονίκης-Αιγαίου, που την επαναλάμβαναν διαρκώς με τα μεγάφωνα και τα ειδικά αυτοκίνητα της γερμανικής προπαγάνδας σε όλη την πόλη, πως θα εφαρμοστούν σοβαρά μέτρα ενάντια σε όποιον με την απεργία "ήθελε παραβλάψει αμέσως ή εμμέσως τα συμφέροντα των αρχών κατοχής".
Παρ' όλα αυτά, οι εργάτες, υπάλληλοι, επαγγελματίες, βιοτέχνες, υπακούοντας στα συνθήματα του ΕΑΜ, απεργούν. [...] Τρεις νύχτες συνέχεια, δεκάδες συνεργεία αγωνιστών έγραφαν συνθήματα στους τοίχους της Θεσσαλονίκης ενάντια στον βουλγαρικό επεκτατισμό...". 3


Προκήρυξη του ΕΑΜ κατά της καθόδου των Βουλγάρων φασιστών στην ελληνική Μακεδονία

Η προκήρυξη του ΕΑΜ

Είχε προηγηθεί εμπνευσμένη προκήρυξη της Κεντρικής Επιτροπής του ΕΑΜ, στις 8 Ιουλίου 1943 που καλούσε το λαό «σε συναγερμό για τη σωτηρία του Μακεδονικού λαού από τα νύχια των αιμοβόρων εισβολέων, που καταπατούν τα καθαγιασμένα χώματα των πλουσιότερων και ομορφότερων Ελληνικών περιφερειών». Και η προκήρυξη του ΕΑΜ κατέληγε ως εξής: «Θάνατος στους Βούλγαρους εισβολείς. Κάτω οι τύραννοι χιτλεροφασίστες. Ζήτω η Ελληνική Μακεδονία και ο Μακεδονικός λαός. Ζήτω η Ελλάδα μας. Η Κ.Ε. του ΕΑΜ».
Σε απόφασή του εκδόθηκε στις 10 Ιουλίου 1943, το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ, προειδοποιούσε ότι «Οι Βούλγαροι εισβολείς θα πληρώσουν ακριβά τον άναντρο θρίαμβο τους. Θάνατος στους Γερμανο–Ιταλο-Βουλγάρους επιδρομείς. Ζήτω ο ενωμένος εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας του Ελληνικού λαού…». 4



Τις ημέρες που είναι να μπουν τα βουλγαρικά στρατεύματα στη Θεσσαλονίκη, η Αστυνομία με γερμανική εντολή επιβάλλει στους κατοίκους όχι μόνο απαγόρευση κυκλοφορίας, αλλά και να κάθονται στα μπαλκόνια και τις αυλές των σπιτιών τους.

Η μαρτυρία του Στρατή Αναστασιάδη

Όπως έγραψε ο 24χρονος τότε φοιτητής της Γεωπονίας και αργότερα καθηγητής στο πανεπιστήμιο Humpolt του Βερολίνου, Στρατής Αναστασιάδης (1919-2004):
"Μεγάλη μαχητική διαδήλωση στη Θεσσαλονίκη πραγματοποιήθηκε στις 10 Ιούλη, κατά της επέκτασης της κατοχής των Βουλγάρων και της παράδοσης σε αυτούς, ενός μεγάλου μέρους της Μακεδονίας, με συνθήματα "Κάτω τα χέρια από την ελληνική Μακεδονία και Θράκη" και "Θάνατος στους Βουλγάρους εισβολείς".
Για το ίδιο πρόβλημα, οργανώθηκαν επίσης διαδηλώσεις στο κέντρο της πόλης, στη λαϊκή αγορά Καπάνι και μπροστά στη Λέσχη των Φοιτητών, στην παραλία. Ταυτόχρονα, στα μέσα του Ιούλη, κηρύχθηκε γενική απεργία σε όλη τη χώρα κατά της επέκτασης των Βουλγάρων". 5



Έκδοση της ΕΠΟΝ περιγράφει τις προσπάθειες να αποτραπεί η κάθοδος των Βουλγάρων στη Μακεδονία

Ο γραμματέας της ΕΠΟΝ Θεσσαλονίκης Λ.Ελευθερίου

Σύμφωνα με τον τότε γραμματέα της ΕΠΟΝ Θεσσαλονίκης, Λευτέρη Ελευθερίου, η αντίθεση κατά της επέκτασης της βουλγαρικής κατοχής, αγκάλιασε πλατύτερα στρώματα με παθητική και ενεργητική αντίσταση. Όπως ανέφερε:

"Την 10η Ιουλίου 1943 που θα έμπαινε ο βουλγαρικός στρατός στη Θεσσαλονίκη, το ΚΚΕ, το ΕΑΜ, η ΕΠΟΝ με όλα τα διαφωτιστικά μέσα και τις παράνομες εφημερίδες τους Λαϊκή Φωνή, Ελευθερία, Λεύτερα Νιάτα αλλά και με συγκεντρώσεις, καλούσαν το λαό ενάντια στους βουλγαροφασίστες. Το βράδυ της 9ης Ιουλίου, ομάδες φοιτητών σκέπασαν με μαύρα πέπλα όλα τα κεντρικά αγάλματα της Θεσσαλονίκης.
Το ΕΑΜ κάλεσε το λαό σε συναγερμό, σε γενική απεργία και μαχητικές διαδηλώσεις για τις 11 Ιουλίου. Πήραν μέρος 50.000 άτομα. Οι εργάτες απεργούν αψηφώντας τις απειλές των γερμανικών αρχών κατοχής. Οι σιδηροδρομικοί κάνουν δίωρη στάση εργασίας. Κεντρικά συνθήματα: "Όχι στη βουλγαρική επέκταση", "Κάτω τα χέρια από την ελληνική Μακεδονία και Θράκη".

Αντιβουλγαρικές διαδηλώσεις και συλλαλητήρια, γίνονται με τη συμμετοχή δεκάδων χιλιάδων λαού στις 10 Ιουλίου στο Κιλκίς, στις 12 Ιουλίου στη Λαγκαδά, στις 17 Ιουλίου στην Κοζάνη.

Κυκλοφόρησε στις 10-7-1943 προκήρυξη της Κ.Ε. του ΕΛΑΣ που κατέληγε: "Θάνατος σε όλους τους τυράννους, θάνατος στους Γερμανούς και Ιταλούς φασίστες, θάνατος στους Βουλγάρους εισβολείς". Με τον παλλαϊκό αυτό ξεσηκωμό, ο βουλγαρικός στρατός στις 10 Ιούλη 1943 δεν έκανε παρέλαση στη Θεσσαλονίκη". 6


Γιώργος Καφταντζής

Το περιστατικό με τον Γιώργο Καφταντζή

Την επόμενη ημέρα, συνεχίστηκαν οι συγκεντρώσεις και διαδηλώσεις στις περισσότερες συνοικίες της Θεσσαλονίκης. Η μεγαλύτερη συγκέντρωση είχε πραγματοποιηθεί δίπλα στο Διοικητήριο, με ομιλητή το στέλεχος της ΕΠΟΝ Πανεπιστημίου, Γιώργο Καφταντζή. Όπως αφηγήθηκε αργότερα ο ίδιος: «Πήδηξα σε μία καρέκλα του καφενείου «Εθνικό», πλάϊ στο Διοικητήριο και άρχισα την ομιλία. Δεν πρόφτασα να πω παρά εννιά λέξεις: “Λαέ της Θεσσαλονίκης, κάτω από το τρικέφαλο φασιστικό τέρας…” και οι γκεσταμπίτες καραδοκώντας, άρχισαν τους πυροβολισμούς. Επακολούθησαν συμπλοκές και άγριο κυνηγητό. Είχαμε ορισμένους τραυματίες και πιάστηκαν μερικοί». 7

Ένα ρεπορτάζ της Ελευθερίας

Στο φύλλο της μυστικής εφημερίδας Ελευθερία , δημοσιογραφικού οργάνου του ΕΑΜ Μακεδονίας, που κυκλοφόρησε μερικές ημέρες μετά τα ογκώδη συλλαλητήρια, δημοσιεύονταν αναλυτικό ρεπορτάζ για τις κινητοποιήσεις που έγιναν στη Θεσσαλονίκη κατά της βουλγαρικής επέκτασης .

 Όπως έγραφε: «Ολόκληρος ο λαός της Μακεδονίας διαδήλωσε την αγανάκτηση και διαμαρτυρία του κατά του νέου διαμελισμού της Μακεδονίας με την παραχώρηση του τμήματος μέχρι του Αξιού στους Βουλγάρους τη μεταβολή του υπόλοιπου σε Γερμανικό προτεκτοράτο. Στη Θεσσαλονίκη από 5-10 Ιουλίου, έγιναν λαϊκές διαδηλώσεις κάτω από την καθοδήγηση του ΕΑΜ σε όλες τις συνοικίες (Επτάλοφο, Νεάπολη, Διοικητήριο, Τούμπα, Χαριλάου, Καλαμαριά) στις οποίες πήραν μέρος πάνω από 10.000 λαού. Παρά τις προσπάθειες των Γερμανών, της Ασφάλειας και της ΠΑΟ να κλείσουν τον πληθυσμό στα σπίτια τους με προκήρυξή τους και να εμποδίσουν τις εκδηλώσεις, στην οδό Τσιμισκή και στη Λεωφόρο Νίκης μόλις εμφανίστηκαν οι Βούλγαροι, αποδοκιμάστηκαν. Επακολούθησε διαδήλωση με επικεφαλής της ΕΠΟΝ που διέσχισε τη Λεωφόρο Νίκης, τραγουδώντας τον Εθνικό Ύμνο. Επίσης σε διάφορες συγκεντρώσεις και στις εκκλησίες έγιναν ομιλίες από ομιλητές του ΕΑΜ». 8



Ελάχιστοι τελικά Βούλγαροι στρατιωτικοί μπόρεσαν να εισέλθουν στη Θεσσαλονίκη

Διέσχισαν νύχτα τη Θεσσαλονίκη

Τελικά, λόγω εκείνων των τεράστιων λαϊκών αντιδράσεων, ο βουλγαρικός στρατός δεν έκανε την παρέλαση στη Θεσσαλονίκη που είχε οργανώσει για τις 10 Ιουλίου 1943, παρά μόνο εισήλθε μια υπηρεσία αρτοποιών, που κατέφθασε με αυτοκίνητα από τις Σέρρες και στρατωνίστηκε σε σχολείο της Νεάπολης που είχε επιταχθεί από τους Γερμανούς. Κι όταν δύο εβδομάδες αργότερα χρειάστηκε μονάδες του βουλγαρικού στρατού να διέλθουν από τη Θεσσαλονίκη, κατευθυνόμενες προς τη Χαλκιδική, το έκαναν νύχτα για να μην υπάρχουν αντιδράσεις. Τις οποίες τελικά δεν τις απέφυγαν.

Για να επιστρέψουμε και πάλι στον Γιώργο Καφταντζή, που κατέθεσε τη μαρτυρία του για εκείνο το περιστατικό:
Τα βουλγαρικά στρατεύματα άρχισαν να έρχονται από τις 18 Ιουλίου, Κυριακή, διασχίζοντας πάντα νύχτα τη Θεσσαλονίκη. Μόνο στις 22 Ιουλίου πέρασαν μέρα τμήματα ιππικού με αντιαρματικά πυροβόλα και μεταγωγικά οχήματα για τη Χαλκιδική, μα τα αποδοκίμασαν στην οδό Τσιμισκή και στη λεωφόρο Νίκης (παραλία) οι περαστικοί και οι θαμώνες των καφενείων και των μαγαζιών, χτυπώντας κάτω τις καρέκλες, σφυρίζοντας, χλευάζοντας, τραγουδώντας τον εθνικό μας ύμνο κλπ. Ταυτόχρονα, σφύριζαν και τα καίκια.
Οι αποδοκιμασίες ήταν τόσο έντονες, ώστε ο Ραδιοφωνικός Σταθμός Θεσσαλονίκης την ίδια ημέρα σε έκτακτη εκπομπή ανάφερε πως "αναρχικά στοιχεία προσέβαλαν και εξύβρισαν συμμαχικό στρατό". 9


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Εφημερίδα Ελευθερία, 28 Ιουλίου 1943.
2. Κώστας Τομανάς, Χρονικό της Θεσσαλονίκης 1941-1944, Θεσσαλονίκη 1996, Νησίδες, σ. 244.
3. Γιώργος Καφταντζής, Το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης στον καιρό της Κατοχής, Θεσσαλονίκη 1983, χ.ε., σ.91-92.
4. εφημερίδα Νέα Ευρώπη 23-7-1943.
5. Στρατής Αναστασιάδης, Από την αντίσταση στη διάψευση, Θεσσαλονίκη 2013, Επίκεντρο, σ. 53.
6. Λευτέρης Ελευθερίου, Το Πολυτεχνείο και η ΕΠΟΝ Θεσσαλονίκης στην Εθνική Αντίσταση, Αθήνα 1992, Θεμέλιο, σ. 68.
7. Γιώργος Καφταντζής, Το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης στον καιρό της Κατοχής, ό.π., σ. 93.
8. Εφημερίδα Ελευθερία, 28ης Ιουλίου 1943,
9. Γιώργος Καφταντζής, Το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης στον καιρό της Κατοχής, ό.π., σ. 93.


Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου


Το Σάββατο 10 Μαΐου 2025, ώρα 7 μ.μ., στη Διεθνή Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης (περίπτερο 14 της ΔΕΘ) θα γίνει από τις εκδόσεις ΙΑΝΟΣ η πρώτη επίσημη παρουσίαση του βιβλίου του Σπύρου Κουζινόπουλου Γεντί Κουλέ, η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης. Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι:

-Σίμος Δανιηλίδης, δήμαρχος Νεάπολης-Συκεών

-Άρης Στυλιανού, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

-Κώστας Λογοθέτης, δικηγόρος, πρώην Εισαγγελέας που ασχολήθηκε με τα σκάνδαλα των φυλακών Επταπυργίου.

-Αγάπιος Σαχίνης, πρώην πολιτικός κρατούμενος στο Γεντί Κουλέ την περίοδο της χούντας, συγγενής εκτελεσμένου.

Στη διάρκεια της παρουσίασης θα προβάλλονται ντοκουμέντα (έγγραφα, φωτογραφίες, επιστολές μελλοθάνατων, δημοσιεύματα εφημερίδων κ.α.) για τον ένα αιώνα λειτουργίας του Επταπυργίου ως φυλακής.


Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου

του Σπύρου Κουζινόπουλου

To νερό νεράκι θα πουν οι κάτοικοι του Δήμου Θερμαϊκού, αν υλοποιηθούν τελικά τα σχέδια του ΤΑΙΠΕΔ για την τσιμεντοποίηση του κάμπινγκ της Αγίας Τριάδας, με την καταστροφή της όασης πρασίνου που υπάρχει εκεί για την ανέγερση εξαώροφου «πεντάστερου» ξενοδοχείου και πανάκριβων πολυτελών κατοικιών. Κι αυτό γιατί ήδη το νερό δεν επαρκεί αλλά και διότι δεν υπάρχει καμία απολύτως υποδομή για την προσθήκη νέων παροχών υδροληψίας.



Η ΣΜΠΕ του ΤΑΙΠΕΔ αποκαλυπτική: 231.227 κυβικά νερού θα απαιτούνται ετησίως μετά την τσιμεντοποίηση
Όπως υπολογίζεται στη Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ) που εκπόνησε το ΤΑΙΠΕΔ και συγκεκριμένα στη σελίδα 228, με την ολοκλήρωση της επένδυσης που θα προκύψει μετά την καταστροφή του κάμπινγκ, θα προστεθούν στην περιοχή πάνω από 1.100 άτομα, εκ των οποίων οι 350 στο ξενοδοχείο/κλίνες, οι 600 στις βίλες του συγκροτήματος, καθώς επίσης 100 εργαζόμενοι και άλλοι 50 επισκέπτες ημερησίως. Που όλοι αυτοί θα καταναλώνουν καθημερινά 633,5 κυβικά μέτρα νερό και συνολικά η ετήσια κατανάλωση νερού στο συγκρότημα θα είναι 231.227,50 κυβικά μέτρα. Χώρια φυσικά το νερό με το οποίο θα γεμίζουν οι πισίνες που θα υπάρχουν μπροστά σε κάθε βίλα, σύμφωνα με τις μακέτες που είχε παρουσιάσει η προηγούμενη δημοτική αρχή, χώρια το νερό με το οποίο θα ποτίζεται το γκαζόν ή που θα χρησιμοποιούν τα εντός του χώρου καταστήματα εστίασης, χώρια επίσης το νερό που θα ξοδεύεται στις ντουσιέρες που θα υπάρχουν στην παραλία.


Το υπουργείο Περιβάλλοντος χαρακτηρίζει ως "κακή" την ποσότητα νερού που υπάρχει στο υδατικό σύστημα της περιοχής λόγω υπεράντλησης

Παλιό το δίκτυο ύδρευσης, συχνές οι διακοπές

Πού θα βρεθούν όλες αυτές οι ποσότητες νερού για να ικανοποιηθούν οι πρόσθετες ανάγκες που θα προκύψουν με το αποκαλούμενο από το ΤΑΙΠΕΔ «τουριστικό χωριό», όταν ήδη το δίκτυο της Δημοτικής Επιχείρησης Ύδρευσης Αποχέτευσης Θερμαϊκού (ΔΕΥΑΘ) είναι υπερφορτωμένο και η υδροδότηση από τις γεωτρήσεις, που κυρίως βρίσκονται στην Επανομή, δεν επαρκεί; Με συνέπεια να σημειώνονται συνεχείς διακοπές νερού σε όλα τα δημοτικά διαμερίσματα ακόμη και την περίοδο του χειμώνα και ένας Θεός ξέρει τι θα συμβεί τους καλοκαιρινούς μήνες, όταν θα προστίθενται στους ήδη υπάρχοντες κατοίκους καθημερινά δεκάδες χιλιάδες λουόμενοι και παραθεριστές. Χώρια που ένα μέρος του δικτύου είναι παμπάλαιο και αποτελείται από καρκινογόνους αμιαντοσωλήνες.

Όλα αυτά τη στιγμή που η ετήσια τροφοδοσία και οι απολήψεις από το υπόγειο υδατικό σύστημα της ανατολικής Θεσσαλονίκης και πιο συγκεκριμένα το κοκκώδες/καρστικό σύστημα Επανομής-Μουδανιών έχει ξεπεράσει κατά πολύ το όριο ασφαλείας των διαθέσιμων αποθεμάτων του. Σύμφωνα με τα ΣΔΛΑΠ (Σχέδια Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών) του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, ενώ οι μέσες ετήσιες απολήψεις νερού στη λεκάνη Επανομής-Μουδανιών είναι 121.32 εκατομμύρια κυβικά μέτρα, η μέση ετήσια τροφοδοσία των υπόγειων αποθεμάτων είναι μόλις 81,20 εκατομμύρια κυβικά μέτρα. Με συνέπεια το ισοζύγιο να είναι ελλειμματικό λόγω της υπεράντλησης για χρήση στην ύδρευση, άρδευση, κτηνοτροφία και άλλες χρήσεις.



ΣΜΠΕ του ΤΑΙΠΕΔ, σελ. 210. Κάπως έτσι συντάχθηκε όλη η "μελέτη" για το κάμπινγκ Αγίας Τριάδας και τις απαιτούμενες υποδομές: Με τηλεφωνική επικοινωνία με κάποιον υπάλληλο και διαβεβαιώσεις στο κουβεντιαστό για το δημοτικό δίκτυο ύδρευσης.

Έρευνα δια τηλεφώνου!


Πώς αντιμετώπισε όλη αυτή τη δυσμενή πραγματικότητα το ΤΑΙΠΕΔ; Στην πολυσέλιδη ΣΜΠΕ που εκπόνησε, υπάρχει μία μόνο αναφορά λίγων γραμμών ότι επικοινώνησε με τη ΔΕΥΑΘ τηλεφωνικά και κάποιος υπάλληλος που σήκωσε το τηλέφωνο τους είπε πως η περιοχή υδροδοτείται από το δίκτυο της ΔΕΥΑΘ. Αυτό μόνο. Τόση καλή έρευνα, όπως βέβαια το ίδιο συνέβη και με τις άλλες υποδομές της περιοχής (αποχέτευση, συγκοινωνία, κυκλοφοριακό, ηλεκτροδότηση κ.λπ.).

Όταν πριν από δύο χρόνια σε μία συνεδρίαση του δημοτικού συμβουλίου Θερμαϊκού είχαμε κάνει αναφορά στο θέμα αυτό αλλά και στο γεγονός ότι το δίκτυο ύδρευσης δεν θα μπορεί να αντέξει τις νέες ανάγκες που θα προκύψουν, ο τότε δήμαρχος Γ. Τσαμασλής ισχυριζόταν ότι όλα αυτά θα καλυφθούν από τη σύνδεση του Δήμου Θερμαϊκού με το δίκτυο της Θεσσαλονίκης «σε τρία χρόνια». Όμως, ένας από τους ανθρώπους που γνωρίζουν όσο λίγοι το ζήτημα, ο καθηγητής Γιάννης Κρεστενίτης, τέως πρόεδρος της ΕΥΑΘ, δηλώνει ότι για να συμβεί κάτι τέτοιο θα πρέπει να τελειώσει πρώτα η επονομαζόμενη Α2 φάση του δικτύου, που είναι η κατασκευή του διυλιστηρίου νερού στη Σίνδο το οποίο θα επεξεργάζεται το νερό από τον ποταμό Αλιάκμονα. Αλλά από κει και πέρα, για να διοχετευτεί νερό από την ΕΥΑΘ προς τις περιοχές του Δήμου Θερμαϊκού, θα πρέπει να κατασκευαστεί και το δίκτυο αγωγών που θα φέρνει το νερό από την περιοχή της Καλαμαριάς. Έργο που θα απαιτήσει αρκετές δεκάδες εκατομμύρια και είναι άγνωστο ποιος θα τα επιβαρυνθεί, από πού θα βρεθούν τα χρήματα και πότε θα μπορέσει να ολοκληρωθεί ένα τέτοιο έργο, αν λάβουμε υπόψη μας και το «γεφύρι της Άρτας» όπως κατάντησε το μετρό Θεσσαλονίκης.

Αυτά όλα ας τα έχουν υπόψη τους οι υπέρμαχοι της καταστροφής και της τσιμεντοποίησης του κάμπινγκ Αγίας Τριάδας και ας σκεφτούν καλά τις επιπτώσεις που θα υπάρξουν στους ίδιους, τα παιδιά τους και όλους τους συνδημότες τους.



Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου
Οι μαυραγορίτες, ήταν ανάμεσα στους "πλουτίσαντες επί Κατοχής"

του Σπύρου Κουζινόπουλου

Υπέφερε τα πάνδεινα ο ελληνικός λαός την περίοδο της ναζιστικής Κατοχής 1941-1944. Εκτελέσεις, πείνα, βασανιστήρια, τρομοκρατία, λεηλασίες, βιασμοί απ' άκρη σε άκρη σε όλη τη χώρα. Ιδιαίτερα βαρύ, το τίμημα που πλήρωσαν η Θεσσαλονίκη και ολόκληρη η Μακεδονία στο χιτλερικό τέρας. Η πρωτεύουσα του Μακεδονικού Ελληνισμού πότισε δυσανάλογα το δέντρο της λευτεριάς. Μόνοι κερδισμένοι οι δωσίλογοι, οι μαυραγορίτες και όσοι είχαν οικονομικές δοσοληψίες με τους κατακτητέςΟι περίπου χίλιοι πεντακόσιοι εκτελεσμένοι από τους Γερμανούς κατακτητές, οι εκατοντάδες δολοφονημένοι από τους δωσίλογους συνεργάτες τους και οι δεκάδες χιλιάδες βασανισμένοι στα άντρα της Γκεστάπο, ο αφανισμός της πολυπληθούς Εβραϊκής κοινότητας με τους 50.000 Ισραηλίτες να μαρτυρούν στα κρεματόρια του Γ΄ Ράϊχ και οι νεκροί από την πείνα, το κρύο, τις στερήσεις, γεμίζουν πλήθος αιματοβαμμένων σελίδων στην ιστορία της Κατοχής.

Λίγο-πολύ είναι γνωστά τα βάσανα που πέρασε η συντριπτική πλειοψηφία των συμπατριωτών μας εκείνη τη μαύρη τετραετία. Όμως ελάχιστα γνωστά στους λίγους, άγνωστα στους περισσότερους, παραμένουν δύο ακόμη μεγάλα εγκλήματα των Ναζί στη Θεσσαλονίκη, οικονομικά τη φορά αυτή, που έμειναν για δεκαετίες στην αφάνεια με ευθύνη δυστυχώς του επίσημου ελληνικού κράτους. Κι αυτό γιατί είχαν ως πρωταγωνιστές αστέρες της οικονομικής ολιγαρχίας, της πλαστής "εθνικοφροσύνης" και του υπερπατριωτισμού. Με λίγα λόγια, όλα εκείνα τα στοιχεία που στήριξαν μετά το τέλος της Κατοχής το μετεμφυλιακό κράτος. Εξάλλου, στη Θεσσαλονίκη, ο «πατριωτισμός» ήταν πάντα ένα καλό διαβατήριο για κάθε είδους ανέλιξη. Σημαντικά τμήματα της χριστιανικής αστικής τάξης άνοιξαν τα σπίτια τους και συνδιασκέδαζαν με τους κατακτητές, ενώ άλλα στρώματα θεώρησαν τις κατοχικές δυνάμεις ως πολύτιμο σύμμαχο στην «ανάκτηση» της πόλης. Οι δυνάμεις κατοχής δεν απογοήτευσαν αυτές τις προσδοκίες. [1]

Επρόκειτο για δύο κατηγορίες: Η μία αφορούσε τους "πλουτίσαντες επί Κατοχής", δηλαδή όσους εκμεταλλεύθηκαν τη δυστυχία των συμπολιτών τους και άρπαξαν το βιός τους, κυρίως τις κατοικίες και τα κάθε είδους ακίνητα που διέθεταν. Και η δεύτερη, όσους πήραν μέρος στο πλιάτσικο με τις περιουσίες των Εβραίων της Θεσσαλονίκης, όταν αυτοί οδηγήθηκαν βίαια, στοιβαγμένοι σε βαγόνια που προορίζονταν για τη μεταφορά ζώων, στα στρατόπεδα εξόντωσης των Ναζί, όπου βρήκαν τραγικό θάνατο.


Α΄ Οι “πλουτίσαντες επί Κατοχής”



Ιδιαίτερα κατά το χειμώνα του 1941-1942 που οι κατακτητές, καταληστεύοντας τον πλούτο της χώρας, είχαν αρπάξει από τις κρατικές αποθήκες όλα τα αποθέματα τροφίμων με συνέπεια να υπάρξει λιμός, πολλοί ήταν αυτοί που αναγκάζονταν να πουλήσουν τα υπάρχοντά τους, για να εξασφαλίσουν κυριολεκτικά "μια μπουκιά ψωμί". Η ανθρωπιστική κρίση εκείνου του φρικτού χειμώνα, αποδεκάτισε κυρίως τα μεγάλα αστικά κέντρα. Η κρίση που είχε προκαλέσει η γερμανική κατοχή, είχε πάρει διαστάσεις ολέθρου. Από τη μία, οι Ναζί λεηλατούσαν την αγροτική παραγωγή και από την άλλη, έκλειναν τα μάτια στα εγκλήματα των ληστρικών συνεργατών τους, των μαυραγοριτών, που αντάλλασσαν έναν τενεκέ λάδι με ακριβές μονοκατοικίες στο κέντρο της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Υπολογίζεται ότι κάτω από αυτό το καθεστώς της αφόρητης πίεσης, 400 χιλιάδες πολίτες πούλησαν μέρος ή το σύνολο της περιουσίας τους. Όπως προκύπτει από τα στοιχεία του Ληξιαρχείου Θεσσαλονίκης, εκείνο το χειμώνα είχαν χάσει τη ζωή τους από ασιτία 3.090 άνθρωποι, δηλαδή το 1,5 του συνολικού πληθυσμού της πόλης που εκείνη την περίοδο ανέρχονταν στους 226.147 κατοίκους. [2]

Μπροστά στην πείνα και την απελπισία όσων είχαν να θρέψουν οικογένεια, κυρίως μικρά παιδιά, άρχισε να παίρνει τρομακτικές διατάσεις η αγοραπωλισία ακινήτων. Χιλιάδες φτωχοί βιοπαλαιστές, αναγκάστηκαν τότε να πουλήσουν τις μικροϊδιοκτησίες τους έναντι μηδαμινού τιμήματος. Οι πωλήσεις είχαν πάρει τέτοιες διαστάσεις, ώστε κι' αυτή ακόμη η κυβέρνηση του Καίρου να πάρει θέση, διακηρύσσοντας σε ραδιοφωνική εκπομπή ότι θεωρεί άκυρες όλες τις μεταβιβάσεις ακινήτων.

Σύμφωνα με τον Σερραίο δικηγόρο Παπαντωνίου, που διετέλεσε διευθυντής του Υποθηκοφυλακείου Θεσσαλονίκης εκείνη την περίοδο, ο αριθμός των συμβολαίων για αγοραπωλησίες αυτού του είδους τα τρία χρόνια της Κατοχής, είχε ξεπεράσει τα 7.000 μόνο στην περιφέρεια τιου Ειρηνοδικείου Θεσσαλονίκης. Ποιοί ήταν αυτοί που αγόραζαν; Όπως ανέφερε ο ίδιος σε συνέντευξή του τους πρώτους μήνες μετά την απελευθέρωση:

"Ήσαν οι άνθρωποι της εποχής. Αυτοί που είχαν την ευχέρεια, εκείνοι που κολυμπούσαν μέσα στα πολλάκις εκατομμύρια από αστήρευτο πακτωλό των αγαθών της ευτυχίας του χρυσού. Εργολάβοι, μεγάλοι και μικροί. Συνεργάτες των κατακτητών. Μεγαλομαυραγορίτες. Βδέλλες γενικά αχόρταγες, που δεν εννοούσαν να σταματήσουν, που δεν έδειχναν καμία διάθεση να συγκινηθούν μπροστά στο ατέλειωτο δράμα του λαού".

Και ποιά ήταν τα θύματα;

"Άνθρωποι κατ΄εξοχήν της ανάγκης. Ράκη ανθρώπινα. Αρκεί αν λεχθεί ότι όλες γενικά οι πράξεις έγιναν στο ένα τέταρτο της πραγματικής τους αξιας". [3]



Το μέγεθος της απληστίας

Η απληστία όσων είχαν αποφασίσει, διαθέτοντας τις πλάτες των κατακτητών, να αποκτήσουν, πατώντας "επί πτωμάτων" μεγάλες ακίνητες περιουσίες, είχε φτάσει στο κατακόρυφο. Σύμφωωνα με τα ενδεικτικά στοιχεία που είχε δημοσιεύσει τους πρώτους μήνες μετά την απελευθέρωση η εφημερίδα της Θεσσαλονίκης Πρωϊνή Ώρα, ένας μηχανουργός, είχε αγοράσει 14 ακίνητα, ένας κατασκευαστής υποκαμίσων είχε αποκτήσει με αυτό τον τρόπο 20 ακίνητα και ένας μικρομπακάλης, ο Σάββας Τρυφ. 13 ακίνητα. Ενώ χαρακτηριστική ήταν η περίπτωση ενός καφετζή, ο οποίος παρά το γεγονός ότι ο καφές είχε εξαφανιστεί την περίοδο της Κατοχής, αυτός κατάφερε να αγοράσει κοψοχρονιάς έξι ακίνητα. Και βέβαια, όλοι αυτοί, έχοντας την εύνοια των κατακτητών. Όπως ο εκδότης της χρηματοδοτούμενης από τους Γερμανούς φιλοναζιστικής εφημερίδας Νέα Ευρώπη Γεώργιος Πολλάτος που είχε αποκτήσει πέντε ακίνητα επί Κατοχής: τρία σπίτια στις 18-5-1942, την 1-9-1942 και στις 26-2-1943, καθως ένα μεγάλο αγρόκτημα στις 7-5-1942 και ένα οικόπεδο στις 17-9-1942. [4]

Λίγους μήνες μετά την απελευθέρωση, είχε εκδοθεί επί κυβέρνησης Ν.Πλαστήρα ο αναγκαστικός νόμος Α.Ν. 182/45, “Περι ειδικής φορολογίας των κατά την πολεμικήν περίοδον πλουτισάντων, με βάση τον οποίο οι “πλουτίσαντες επί Κατοχής” ήταν υποχρεωμένοι να πληρώσουν τους φόρους που θα ορίζονταν. Η τιμωρία που αντιμετώπιζαν ήταν αυστηρή, καθώς προβλεπόταν η εκτόπιση, η φυλάκιση και η δήμευση του συνόλου ή μέρους της περιουσίας τους.

Με βάση το νόμο αυτό, η επιτροπή που είχε συσταθεί στη Θεσσαλονίκη, άρχισε να καλεί διαφόρους, κυρίως άτομα που είχαν συνεργαστεί με τους Ναζί, ζητώντας τους να καταβάλουν στο κράτος χρηματικά ποσά, ως φόρο για τις περιουσίες που σχημάτισαν επί Κατοχής. Στον πρώτο κατάλογο που έδωσε η επιτροπή στη δημοσιότητα τον Ιούλιο του 1945, φιγουράριζαν γνωστά ονόματα του δωσιλογισμού και της συνεργασίας με τους χιτλερικούς, όπως των ιδιοκτητών χαρτοπαικτικών λεσχών και πρακτόρων της Γκεστάπο, Περικλή (Πέρι) ΝΙκολαίδη και Λάσκαρη Παπαναούμ που καλούνταν να καταβάλουν από 150.000.000 δραχμές ο καθένας, του συνεργάτη των Γερμανών μεγαλοεργολάβου δημοσίων έργων Ιωάννη Μύλλερ (1000.000.000 δρχ), των δωσιλόγων δημοσιογράφων της Νέας Ευρώπης Δημήτριου Τσούρκα και Αλέξανδρου Ωρολογά που έπρεπε να καταβάλουν στο κράτος από 25.000.000 δρχ κ.α. [5]

Είκοσι μέρες αργότερα, η επιτροπή αποφάσιζε να αυξήσει τα ποσά που έπρεπε να πληρώσουν στο κράτος οι πλουτίσαντες επί Κατοχής και έτσι καλούνταν να καταβάλουν στην Ε΄ Οικονομική Εφορεία Θεσσαλονίκης 2 δις δραχμές ο Λ.Παπαναούμ, 1.200 εκατ. ο Π.ΝΙκολαίδης, 800 εκατ. οι αδελφοί Χατζηνάκου, 600 εκατ. ο Μύλλερ, 400 εκατ. ένα άλλο "μπουμπούκι' της εθνικοφροσύνης, ο Νικίας Ναούμ, 200 εκατ. ο εκδότης της Νέας Ευρώπης Πολλάτος και από 100 εκατ. δραχ. οι Τσούρκας και Ωρολογάς κ.α. [6]

Η δραστηριότητα της επιτροπής αυτής, που προεδρεύονταν από τον δικαστικό Χαράλαμπο Κάππο, είχε χαιρετιστεί θερμά από τον τύπο της εποχής, με την εφημερίδα Δημοκρατία να σημειώνει:
"Η πόλις μας έχει να επιδείξει πλούσιον πάνθεον πλουτισάντων κατά την Κατοχήν. Φυσιολογική συνέπεια λοιπόν είναι μαζί με το Ειδικόν Δικαστήριον Δωσιλόγων, να έχει και την επιτροπήν εκείνην που ως σοβαρότατον μέλημά της έχει να ανακαλύψει και να φορολογήσει όλους αυτούς που όταν όλος ο κόσμος επαίνετο, συνηγωνίζοντο αδιάφοροι προς όλους, στην αύξησιν του πύργου των χρυσών εικοσαφράγκων των". [7]


Οι δίκες των "πλουτισάντων επί Κατοχής"


Τους τελευταίους μήνες του 1946, είχαν εκδικαστεί στο Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων Θεσσαλονίκης οι υποθέσεις ενός σημαντικού αριθμού οικονομικών δοσιλόγων, μεταξύ των οποίων υπήρχαν και περιπτώσεις μεγάλων επιχειρήσεων. Οι δίκες αυτές για οικονομική συνεργασία με τους κατακτητές, από 20 που ήταν το 1945 είχαν φτάσει τον αριθμό 59 το 1946.

Ήταν χαρακτηριστική η δίκη δύο εργολάβων που είχαν κατασκευάσει τον Απρίλιο του 1943 την περίφραξη του στρατοπέδου Βαρώνου Χιρς, όπου επρόκειτο να μεταφερθούν όλοι οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης πριν αποσταλούν για εξόντωση στα χιτλερικά κρεματόρια. Η προμήθειά για το συγκεκριμένο έργο, σύμφωνα με τους μάρτυρες κατηγορίας, ήταν 20%, ενώ επίσης κατασκεύασαν έναντι αδράς αμοιβής και ένα στρατώνα στο Λαγκαδά για τις ανάγκες του Γερμανικού στρατού. Ο ένας εργολάβος καταδικάστηκε σε δωδεκαετή φυλάκιση και δήμευση της μισής περιουσίας του. [8]

Λίγο νωρίτερα, είχε δικαστεί ερήμην ένας από τους μεγαλοδωσίλογους της Θεσσαλονίκης, ο Παύλος Ντίνας, που είχε συστήσει εταιρία τεχνικών έργων, από την εκτέλεση των οποίων κέρδιζε τεράστια ποσά, σύμφωνα με τους μάρτυρες κατηγορίας. Η ανάθεση των έργων, στην περιοχή της Θεσσαλονίκης και των Ιωαννίνων, γινόταν από τους Γερμανούς με τη μορφή ανταμοιβής για την προσφορά του Ντίνα στο έργο της Γκεστάπο, δεδομένου ότι ο κατηγορούμενος δεν είχε απλά οικονομικές δοσοληψίες με τις Αρχές Κατοχής, αλλά συμπεριλαμβανόταν και στους καταδότες των γερμανικών υπηρεσιών. Στο τέλος το Δικαστήριο του επέβαλε την εσχάτη των ποινών, κρίνοντάς τον ένοχο γιατί εκμεταλλεύτηκε την οικονομική συνεργασία με τον εχθρό, κατέδωσε Έλληνες πολίτες και προέβη σε πράξεις βίας μετά τον εξοπλισμό του από τους Γερμανούς. [9]


"Αυτοί που έπιναν το αίμα του λαού"


Για το ποιός ήταν στην πραγματικότητα ο Μύλλερ, ένας από τους μεγαλοπλουτίσαντες επί Κατοχής στον οποίο αναφερθήκαμε πιό πάνω, είναι χαρακτηριστικό ένα εκτενές δημοσίευμα, αμέσως μετά την απελευθέρωση, στη δεξιά εφημερίδα της Θεσσαλονίκης "Το Φως", όπου στα πλαίσια αφιερώματος με τίτλο «Αυτοί που έπιναν το αίμα του λαού», σκιαγραφούσε στις 15 Απριλίου 1945 με τα μελανότερα χρώματα τη δράση του. Κατά την περίοδο του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, ο Μύλλερ με συνεταίρο τον τότε Γενικό Διοικητή Μακεδονίας, ίδρυσε εταιρία μεταφορών με πολλά αυτοκίνητα. Είχαν αναλάβει τη μεταφορά υλικών για την εκτέλεση οχυρωματικών έργων. Μόλις καταλήφθηκε η Θεσσαλονίκη από τους Γερμανούς, πήρε την άδεια του Γερμανού στρατιωτικού διοικητή Φον Κρένσκι, να συγκεντρώσει τα αυτοκίνητα που είχαν επιστρατευθεί από τον ελληνικό στρατό. Στη συνέχεια κατέβηκε στην Αθήνα, όπου συγκέντρωσε τα υλικά αυτοκινήτων, κυρίως ανταλλακτικά, που είχαν αφήσει πίσω τους οι Άγγλοι, τα οποία και πούλησε. Το 1942 πέτυχε την επιστράτευση Εβραίων που εργάστηκαν στα γερμανικά έργα που είχε αναλάβει. Η εταιρία του εκμεταλλεύτηκε επίσης το φυσικό πλούτο Μακεδονίας - Θράκης και την ξυλεία του Ολύμπου. [10]

Κι' όμως στη δίκη του Μύλλερ, που έγινε μεταξύ 3 έως 5 Δεκεμβρίου 1946 στο Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων Θεσσαλονίκης, κατηγορούμενος ότι λόγω των σχέσεων που είχε αναπτύξει με τους χιτλερικούς, αναλάμβανε προνομιακά την εκτέλεση διαφόρων έργων στρατηγικής σημασίας που ευνοούσαν τις κινήσεις των γερμανικών στρατευμάτων, εμφανίστηκε ως μάρτυρας υπεράσπισης ο περιβόητος άλλοτε Γενικός Διοικητής Μακεδονίας, Αθανάσιος Χρυσοχόου. Καταθέτοντας ότι ο Μύλλερ με τις δραστηριότητές του, τάχα "πρόσφερε τις υπηρεσίες του στην Ελλάδα, προσλαμβάνοντας εφέδρους στα έργα οδοποιίας και δίνοντας σχέδια δεξαμενών για το Στρατηγείο της Μ. Ανατολής". [11] Το Ειδικό Δικαστήριο Δωσιλόγων Θεσσαλονίκης όχι μόνο δεν δέχτηκε εκείνους τους ισχυρισμούς, αλλά αντιθέτως καταδίκασε τον ελληνογερμανό μεγαλοεργολάβο σε ειρκτή πεντέμισι ετών και σε δήμευση της μισής περιουσίας του, ενώ το συνεργάτη του Δημήτριο Αμπατέλο τον καταδίκασε σε ισόβια κάθειρξη και δήμευση ολόκληρης της περιουσίας του.

Δυστυχώς, μετά το τέλος της Κατοχής και στο πλαίσιο του ανώμαλου καθεστώτος που επικράτησε στη διάρκεια του Εμφυλίου και το μετεμφυλιακά κράτος, οι μαυραγορίτες, οι δωσίλογοι και γενικά οι πλουτίσαντες επί Κατοχής, έμειναν ανέγγιχτοι και στο απυρόβλητο. Μάλιστα, προσέφυγαν στον Άρειο Πάγο και κατάφεραν να μπλοκάρουν την άμεση επιστροφή των ακινήτων που κατείχαν. Δυστυχώς, το ανώτατο δικαστήριο έκρινε τότε ότι ο νόμος περί ακύρωσης αγοραπωλησιών επί κατοχής ήταν… αντισυνταγματικός. Μια απόφαση από την οποία εξαιρέθηκαν ευτυχώς μόνο οι μικροϊδιοκτήτες.


Β΄ Η λεηλασία των εβραϊκών περιουσιών


Το δεύτερο μεγάλο οικονομικό έγκλημα στη Θεσσαλονίκη της Κατοχής, ήταν η λεηλασία, η καταλήστευση των περιουσιών, μεγάλων και μικρών, του εβραϊκού στοιχείου της πόλης. Ένα πρωτοφανές πλιάτσικο κάθε κινητού και ακίνητου είδους που οργανώθηκε και διαπράχθηκε από τους χιτλερικούς κατακτητές, με τη συμμετοχή και Ελλήνων συνεργατών τους, οι περισσότεροι των οποίων διαμοιράσθηκαν τα κλοπιμαία, με τις ευλογίες των Ναζί, ως ανταμοιβή για τις υπηρεσίες που τους πρόσφεραν, κυρίως στην κατάδοση των πατριωτών που μετείχαν στο κίνημα της Εθνικής Αντίστασης. Μία λεηλασία που άρχισε λίγο μετά την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην πρωτεύουσα του Μακεδονικού ελληνισμού, κορυφώθηκε μετά την έλευση στη Θεσσαλονίκη των λοχαγών των Ες-Ες Αλόϊς Μπρούνερ και Ντίτερ Βισλιτσένι που οργάνωσαν την εξόντωση του ισραηλιτικού πληθυσμού της πόλης και της υπόλοιπης Μακεδονίας και έλαβε εκρηκτικές διαστάσεις ύστερα από την απέλαση στα στρατόπεδα εξόντωσης του Άουσβιτς και αλλού των 50.000 Εβραίων της Θεσσαλονίκης. [12] Τότε ήταν που επέπεσαν ως μαύρα κοράκια στις περιουσίες των δυσττυχισμένων εκείνων ανθρώπων όλα τα μπουμπούκια του υποκόσμου που είχαν τεθεί στις υπηρεσίες των κατακτητών, ως ταγματασφαλίτες ή καταδότες αλλά και άνθρωποι του “καλού κόσμου” που επιδόθηκαν με πρωτοφανή αρπακτικότητα στην καταλήστευση όσων είχαν υποχρεωθεί να αφήσουν πίσω τους οι κατατρεγμένοι.

Από τους πρώτους κιόλας μήνες κατάληψης της Θεσσαλονίκης από τους χιτλερικούς, είχαν σημειωθεί δημεύσεις περιουσιών ή αυθαίρετες εκδιώξεις Εβραίων από τα σπίτια, τα καταστήματα και τις άλλες επιχειρήσεις τους. Οι κατασχέσεις γίνονταν από την υπηρεσία στεγάσεως αρχών Κατοχής ή τη Γερμανική Στρατιωτική Επιμελητεία, εκ μέρους ορισμένων γερμανών στρατιωτών με την υπόδειξη συχνά χριστιανών. [13]

Ουσιάστικα, ήταν δύο οι κατηγορίες των ανθρώπων που επιδίωκαν να πάρουν την ακίνητη περιουσία που άφηναν πίσω τους οι προς εκτόπιση Εβραίοι. Από τη μία, ήταν πρόσφυγες που είχαν αφιχθεί στη Θεσσαλονίκη από τις βουλγαροκρατούμενες περιοχές της Ανατ. Μακεδονίας και προσπαθούσαν να βρουν στέγη ή να μπορέσουν να ανοίξουν ένα μαγαζάκι για να θρέψουν τις οικογένειές τους. Ο μεγαλύτερος όμως όγκος όσων επεδίωκαν να τοποθετηθούν ως “μεσεγγυούχοι”, με απώτερο στόχο να οικειοποιηθούν τα εβραϊκά ακίνητα, ήταν άνθρωποι που για να πετύχουν το σκοπό τους, επικαλούνταν την εύνοια των κατακτητών. Γιαυτό και τις περισσότερες φορές όταν περιέρχονταν στην κατοχή των επιτήδειων ένα εβραϊκό ακίνητο, αναγράφονταν ότι αυτό γίνονταν «κατόπιν γερμανικής διαταγής».




Δεν γλύτωσαν ούτε οι κινηματογράφοι


Η γερμανική υπηρεσία της Propagandastaffel υποχρέωσε τους εβραίους ιδιοκτήτες κινηματογραφικών επιχειρήσεων να τις μεταβιβάσουν με συμβολαιογραφική πράξη σε χριστιανούς της αρεσκείας των κατακτητών. Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση του κινηματογραφικού επιχειρηματία Μπ. Σεγούρα, Εβραίου που αργότερα είχε βαφτιστεί χριστιανός, ιδιοκτήτη τριών γνωστών κινηματογράφων της Θεσσαλονίκης, του αριστοκρατικού “Παλάς” στην παραλιακή λεωφόρο, του “Αττικόν” στο Βαρδάρι, όπου συνήθως οργάνωναν τις συγκεντρώσεις τους το ΚΚΕ και τα συνδικάτα και του “Αλκαζάρ” το οποίο στεγάζονταν στους χώρους του πρώην Χαμζά Μπέη Τζαμί. [14]

Καταθέτοντας ως μάρτυρας, το Φεβρουάριιο του 1959 στη δίκη του Μέρτεν, είχε αναφέρει ότι οι Γερμανοί με τρομοκρατικές μεθόδους προσπάθησαν να του πάρουν τους κινηματογράφους “και να τους δώσουν εις δικούς τους”. Και όταν αυτός αρνήθηκε, τον έκλεισαν στη φυλακή. Ένα πρωί, τον οδήγησαν σιδηροδέσμιο στα Γραφεία Προπαγάνδας, όπου περίμεναν εκεί ένας Γερμανός αξιωματικός και ένας συμβολαιογράφος. Ο πρώτος του ζήτησε επιτακτικά να υπογράψει ένα χαρτί ότι παραχωρεί τον ένα από τους κινηματογράφους του για να γίνει θέατρο προς ψυχαγωγία των Γερμανών. Και όταν υπέκυψε, τον άφησαν ελεύθερο. Όμως τον ξανασυνέλαβαν λίγο αργότερα, στις 28 Οκτωβρίου 1942 και τον φυλάκισαν στο στρατόπεδο “Παύλος Μελάς” για να τον εξαναγκάσουν να παραχωρήσει και τους άλλους δύο κινηματογράφους του, σε φιλικά προς τους κατακτητές άτομα. [15]

Η ίδια υπηρεσία, σφράγισε και στη συνέχεια αφαίρεσε τα εμπορεύματα όλων των εβραϊκών χαρτοπωλείων και τυπογραφείων που υπήρχαν στην πόλη. [16] Τα απομνημονεύματα του Γιομτώβ Γιακοέλ αναφέρουν ακόμη ότι λίγο αργότερα ιδρύθηκε η Ελληνογερμανική Εταιρεία Χάρτου, η οποία εκμεταλλεύτηκε όλο αυτό το εμπόρευμα. [17]

Λίγο αργότερα, 15 καταστηματάρχες εκδιώχτηκαν από την κεντρική αγορά της οδού Βασιλέως Ηρακλείου και εγκαταστάθηκαν σε αυτά χριστιανοί έμποροι. [18] Το ενδιαφέρον, λοιπόν, για τις εβραϊκές περιουσίες από τους Γερμανούς και τους Έλληνες συνεργάτες τους παρουσιάστηκε από νωρίς. Ωστόσο, πέρα από αυτούς, οι πολίτες της Θεσσαλονίκης δεν έδειξαν να ενδιαφέρονται. Ίσως επειδή στην αρχή οι αντιεβραϊκές ενέργειες αφορούσαν μεμονωμένα περιστατικά ή πάλι επειδή οι περισσότεροι κάτοικοι της πόλης ήταν ακόμη «μουδιασμένοι» από τη νέα κατάσταση που διαμορφωνόταν με τους Γερμανούς κατακτητές. [19]




Ο ρόλος του Μέρτεν


“Ψυχή” των αντιεβραϊκών μέτρων και της λεηλασίας των περιουσιών τους, ήταν ο Γερμανός ανώτατος εισαγγελέας Μαξ Μέρτεν, σύμβουλος της Κομαντατούρ, που ασκούσε εξουσία στην υπόδουλη Θεσσαλονίκη ανώτερη και από τον Γερμανό στρατιωτικό διοικητή. Και όπως είχε καταθέσει στη δίκη του ο οικονομικός Έφορος Ηλίας Δούρος, ο Μέρτεν “έπαιξεν ενεργόν ρόλον εις την διάθεσιν των Ισραηλινών καταστημάτων, παραχωρών ταύτα εις πρόσωπα φιλικά, παρέχοντα υπηρεσίας ή διαδηλούντα την φιλίαν των προς την Κατοχήν, μεταξύ των οποίων και τον γνωστόν Λάσκαριν Παπαναούμ, προς όν είχε παραχωρήσει τα μεγάλα βυρσοδεψεία Αβαγιού, Αμίρ και Μεβορά. Επίσης μετά του Μάϊσνερ, περιήρχετο τα ισραηλιτικά καταστήματα, παραλαμβάνων τα εμπορεύματα και διαθέτον αυτά ως ίδια”. [20]

Ο Μέρτεν στη δίκη του, που άρχισε στις 11 Φεβρουαρίου 1959, κατηγορούνταν μεταξύ άλλων ότι όχι μόνο οργάνωσε την εξόντωση των 50.000 Εβραίων της Θεσσαλονίκης και θανάτωσε άλλους 680 Έλληνες πολίτες από πρόθεση, αλλά ακόμη ότι αφαίρεσε “βιαίως και δολίως” από τους Ισραηλίτες της Θεσσαλονίκης τις περιουσίες τους. Που περιλάμβαναν πέρα από τα ακίνητα και χιλιάδες χρυσές λίρες, κοσμήματα, αντικείμενα αξίας, όπως πίνακες ζωγραφικής, εμπορεύματα κλπ. Ανάμεσα στις διάφορες περιπτώσεις αναφέρονταν η λεηλάτηση των ιστορικών καταστημάτων φωτογραφικών ειδών των αδελφών Κούνιο, του καταστήματος σιδηρικών του Σαούλ Άλβο, με σύνολο εμπορευμάτων αξίας 35.000 χρυσών λιρών, του καταστήματος Μπενρουμπή με εμπορεύματα αξίας 60.000 λιρών, της οικίας του Α. Αργυρόπουλου από το οποίο αφαίρεσαν την κινητή περιουσία και τιμαλφή αξίας 2.500 χρυσών λιρών, του καταστήματος σιδηρικών του Λάζαρου Σεφικά με εμπορεύματα 12.000 χρυσών λιρών κλπ. [21]

Από την απληστία των Ναζί δεν ξέφυγαν και χριστιανοί επιχειρηματίες, όπως ο καπνέμπορος Ιωάννης Χατζησταυρόπουλος. Στον οποίο οι κατακτητές λίγο μετά που εισήλθαν στη Θεσσαλονίκη ανακοίνωσαν ότι τα καπνά ιδιοκτησίας του δεν ανήκουν πλέον στον ίδιο, αλλά στο Γερμανικό κράτος. Υποχρεώνοντάς τον να υπογράψει ένα χαρτί στο οποίο φαίνονταν πως πούλησε στους Γερμανούς τα καπνά του, που ανέρχονταν στους 800.000 οκάδες, αντί του ποσού των μόλις 175 λιρών. Και όταν διαμαρτυρήθηκε ότι το ποσό αυτό ήταν μηδαμινό, τον συνέλαβαν και τον έκλεισαν στο στρατόπεδο “Παύλος Μελάς, ως υπονομευτή του νομίσματος. Ενώ παράλληλα λεηλάτησαν το σπίτι του και το κατέλαβαν εκδιώκοντας τους ιδιοκτήτες του, οι οποίοι τελικά με τα πολλά παρακάλια, για να μη μείνουν στο δρόμο, περιορίστηκαν σε ένα από τα δωμάτιά του. [22]

Η λεηλασία των εβραϊκών περιουσιών, γενικεύτηκε όταν άρχισαν και οι συστηματικές διώξεις εναντίον τους και όταν όλος ο εβραϊκός πληθυσμός της πόλης εξαναγκάστηκε να μεταφερθεί στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Βαρώνου Χιρς, που οι Γερμανοί είχαν δημιουργήσει στην περιοχή του παλιού σιδηροδρομικού σταθμού, πριν το μεγάλο ταξίδι προς το Άουσβιτς και το θάνατο. Μία ανακοίνωση του Φρούραρχου Θεσσαλονίκης των κατακτητών, που δημοσιεύθηκε το Μάρτιο του 1943 στο δημοσιογραφικό όργανο των κατακτητών, απαγόρευε αυστηρά την προσέγγιση στα εβραϊκά σπίτια. Υπό τον τίτλο “Τιμωρείται αυστηρότητα η είσοδος εις τας οικίας των Εβραίων”, η διαταγή του Γερμανικού Φρουραρχείου πρόσταζε:

“Ανακοινούται ότι η άνευ αδείας είσοδος εις εκκενωθείσας εβραϊκάς κατοικίας θεωρείται ως λεηλασία και τιμωρείται αναλόγως.

Ο ΦΡΟΥΡΑΡΧΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ. [23]

Το διαβατήριο του “πατριωτισμού”


Στη Θεσσαλονίκη, ο «πατριωτισμός» ήταν πάντα ένα καλό διαβατήριο για κάθε είδους ανέλιξη. Σημαντικά τμήματα της χριστιανικής αστικής τάξης θεώρησαν τις δυνάμεις κατοχής ως μια κάποια λύση μπροστά στον κίνδυνο αποκοπής από τον εθνικό κορμό, άνοιξαν τα σπίτια τους και συνδιασκέδαζαν μαζί τους, ενώ άλλα στρώματα θεώρησαν τις κατοχικές δυνάμεις ως πολύτιμο σύμμαχο στην «ανάκτηση» της πόλης δια της λεηλασίας των εβραϊκών περιουυσιών. Οι δυνάμεις κατοχής δεν απογοήτευσαν αυτές τις προσδοκίες. [24]

Το μεγάλο πλιάτσικο, έγινε με τα 1.800 εμπορικά καταστήματα Εβραίων, τα πιο σημαντικά από τα οποία, δόθηκαν από τους Γερμανούς σε πρόσωπα της επιλογής τους, κυρίως καταδότες της Γκεστάπο και μέλη των συμμοριών των Ταγμάτων Ασφαλείας. Ωστόσο το ενδιαφέρον για τη διαχείριση των περιουσιών των εκτοπισμένων ήταν πολύ μεγάλο, μάλιστα υπήρξαν σφοδρές συγκρούσεις μεταξύ οργανώσεων και φορέων της πόλης που θα λειτουργούσαν ως μεσεγγυούχοι. Οι μεσεγγυούχοι, ή αλλιώς επίτροποι, θα χρησιμοποιούσαν τα ακίνητα και τις επιχειρήσεις των Εβραίων ως πλήρεις ιδιοκτησίες τους μέχρι να επέστρεφαν οι πραγματικοί ιδιοκτήτες, κάτι που ελάχιστα έγινε αργότερα μετά το τέλος του πολέμου. Μάλιστα, εκείνη την περίοδο, σχηματίζονταν ουρές έξω από τα γραφεία των Ναζί από «ενδιαφερόμενους πολίτες». Οι αντιπαραθέσεις για τη διανομή των περιουσιών ήταν τόσο έντονες, ώστε οι Γερμανοί είχαν διορίσει νέες διοικήσεις στο επαγγελματικό και βιοτεχνικό επιμελητήριο.

Ενδεικτική ήταν η περίπτωση του απότακτου αντισυνταγματάρχη Γεώργιου Πούλου, περιβόητου για τα εγκλήματά του στη Μακεδονία της Κατοχής ως αρχηγού ενός από τα «Τάγματα Ασφαλείας», ο οποίος είχε λάβει από τα χέρια του Μαξ Μέρτεν, ως «επιβράβευση» για τις «καλές υπηρεσίες» του, τα κλειδιά του κοσμηματοπωλείου των αδερφών Ισαάκ και Ρόμπερτ Μποτόν επί της οδού Μητροπόλεως και Βασ. Κωνσταντίνου. Ρευστοποιώντας άμεσα τα τιμαλφή, αποκόμισε κέρδος 15.000 χρυσών λιρών τα οποία φημολογείται ότι διοχέτευσε στον αντικομμουνιστικό αγώνα. [25]

Όπως προκύπτει από την έρευνα που διενήργησε η ιστορικός Μαρία Καβάλα, σε 500 δηλώσεις ακίνητης περιουσίας, από ένα σύνολο 5.000 που βρίσκονται στη Βιβλιοθήκη του Αμερικανικού Κολεγίου Θεσσαλονίκης, η ακίνητη περιουσία των Εβραίων της πόλης ήταν της τάξης των 316.100.642 αποπληθωρισμένων δραχμών. Από αυτή, ένα ποσοστό 2% αναλογούσε σε χρυσό, ξένα νομίσματα, κοσμήματα, πολύτιμους λίθους, των οποίων η αξία υπολογίζεται σε περίπου 6,5 εκατ. αποπληθωρισμένες δρχ. «Αυτός ο χρυσός κατατέθηκε στα χρηματιστήρια Αθηνών, Θεσσαλονίκης και Πάτρας για ν' αντιμετωπιστεί ο πληθωρισμός. Μ' αυτή την «ένεση» μπόρεσαν να πληρωθούν οι μισθοί του στρατού Κατοχής», επισήμανε η κ. Καβάλα. [26]

Όταν ξεκίνησε η διανομή των "γερμανικών βραβείων" στις συμμορίες των δωσιλόγων για τις πολύτιμες υπηρεσίες που τους πρόσφεραν στην αντιμετώπιση της Εθνικής Αντίστασης, η πλειοψηφία του κόσμου των Ταγμάτων Ασφαλείας πριμοδοτήθηκε για τη συνεργασία της, ενώ κάποιοι απ' αυτούς αμείφθηκαν πλουσιοπάροχα για τη συνειδητή επιλογή να εκθέσουν τους εαυτούς τους ανεπανόρθωτα στα μάτια των συμπατριωτών τους. Οι υπόγειες διαδρομές πλουτισμού, η μαύρη αγορά, οι επιτάξεις προϊόντων, η λεηλασία περιουσιών, το πλιάτσικο, οι εκβιασμοί, ο χρηματισμός, η απομύζηση των κρατικών υπηρεσιών και των εσόδων τους, ήταν μόνο το "ορεκτικό" μπροστά σε ότι επρόκειτο να επακολουθήσει. Μετά τον εκτοπισμό των Θεσσαλονικέων Εβραίων, οι περιουσίες τους διατέθηκαν για να κορέσουν μια άλλη δίψα που ταλαιπωρούσε πολλούς του κόσμου αυτού: άλλοι χρησιμοποίησαν τις χρυσές λίρες για να χρηματοδοτήσουν το αντικομμουνιστικό τους πάθος, άλλοι για να ικανοποιηθούν για τον μέχρι τότε αγώνα τους εναντίον του κύριου ιδεολογικού εχθρού του Εθνικοσοσιαλισμού, μα κυρίως για να θησαυρίσουν, γεμίζοντας τις αποθήκες με τα προϊόντα του εγκλήματος και τους τραπεζικούς τους λογαριασμούς με τις χρυσές λίρες και το αίμα των θυμάτων τους. [27]

Σε ένα του σημείωμα ο αναπληρωτής προϊστάμενος της γερμανικής υπηρεσίας προπαγάνδας στη Θεσσαλονίκη, ανέφερε για τον Πούλο ότι “...δια την δράσιν του ως αρχηγού ενόπλων ελληνικών τμημάτων κατά του κομμουνισμού δεν ήμεθα εμείς οι αρμόδιοι να εκφέρωμεν γνώμην. Μέχρι της υπηρεσίας ημών όμως, καταφθάνουν πληροφορίαι ότι ο Πούλος χρηματίζεται ασυστόλως, λεηλατών και αυτάς ακόμη τας προίκας νεαρών κορασίδων εις τα χωρία όπου δρώσι τα τμήματά του. [28]



Προσπαθούσαν να αρπάξουν ότι μπορούσαν

Σε καθεστώς πλήρους ασυδοσίας, λόγω των υψηλών προστατών τους, οι ελληνόφωνοι συνεργάτες των κατακτητών προσπαθούσαν να αρπάξουν ότι μπορούσαν. Ενδεικτική ήταν η περίπτωση του ναζιστή πανεπιστημιακού, Βασίλειου Εξαρχου (1903-1973), τακτικού τότε καθηγητή της Θεολογίας στο ΑΠΘ. Πρώην διερμηνέας της ειδικής μονάδας (Sonderkommando Rosenberg) που το Γ΄ Ράιχ έστειλε το 1941 στην Ελλάδα για την αναζήτηση και κατάσχεση των εβραϊκών αρχείων και βιβλιοθηκών, επικεφαλής αργότερα (1944) του «Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος - Εθνική Ενωσις Ελλάς» της συμπρωτεύουσας, ο Εξαρχος κατηγορήθηκε μεσούσης της Κατοχής, τον Μάιο του 1943, από τον λοχαγό Νικόλαο Νικολάου, πρόσφυγα από τη βουλγαροκρατούμενη Θράκη, ότι αξιοποίησε τις επαφές του στη γερμανική διοίκηση για να τον αποβάλει από το εβραϊκής ιδιοκτησίας σπίτι όπου έμενε, προκειμένου να ιδιοποιηθεί τον χώρο και τα έπιπλα των ιδιοκτητών που μόλις είχαν σταλεί στο Άουσβιτς.

«Τόσο η ελληνική συντεταγμένη πολιτεία όσο και ο ελληνικός λαός, αλλά και η εβραϊκή κοινότητα της χώρας αποσιωπούν το θέμα της αρπαγής των εβραϊκών περιουσιών, προβάλλουν μύθους που καταρρίπτονται εύκολα από τη διερεύνηση του αρχειακού υλικού και το μόνο που διεκδικούν είναι οι αποζημιώσεις από το γερμανικό κράτος», είπε σε παλαιότερη συνέντευξή της η ιστορικός-ερευνήτρια Γαβριέλλα Ετμεκτσόγλου. Απόδειξη αυτής της ύποπτης σιωπής, είναι ότι έως σήμερα λιγότερο από το 20% των εβραϊκών περιουσιών που κατασχέθηκαν ή κλάπηκαν από τους ναζί και τους συνεργάτες τους έχουν επιστραφεί στους δικαιούχους. [29]

Ο ιστορικός Στράτος Δορδανάς, επίκουρος καθηγητής του Πανεπιστημίου Μακεδονίας, αναφερόμενος στο θέμα της λεηλασίας των εβραϊκων περιουσιών της Θεσσαλονίκης, επισήμανε ότι από την υφαρπαγή τους “αναδείχθηκαν νέες οικονομικές και κοινωνικές ελίτ στη Θεσσαλονίκη, στηριζόμενες στις εβραϊκές περιουσίες και το πιο τραγικό είναι ότι μετά την απελευθέρωση όσοι ελάχιστοι εβραίοι επέστρεψαν στην πόλη αντιμετώπισαν την απόλυτη εχθρότητα και αδιαφορία, είτε σε επίπεδο προσώπων είτε σε επίπεδο θεσμών και κράτους”. Και εύστοχα σχολιάζει το γεγονός ότι οι οικονομικοί δοσίλογοι, στη συντριπτική τους πλειοψηφία μετά την αποχώρηση των Γερμανών από την Ελλάδα, διασώθηκαν, δεν καταδικάστηκαν και βρίσκονται στο απυρόβλητο. Καθώς, όπως παρατηρεί, “αν καταδικάζονταν θα έπρεπε το σύνολο σχεδόν της οικονομικής και επιχειρηματικής ζωής της Ελλάδας να καταδικαστεί, άρα η χώρα θα αποκεφαλιζόταν οικονομικά και επιχειρηματικά”. [30]

Ο αραχνιασμένος φάκελος της λεηλασίας των εβραϊκών περιουσιών, όπως και των πλουτισάντων επι κατοχής, πρέπει επιτέλους κάποτε να ανοίξει. Το οφείλουν η Θεσσαλονίκη, η Ελλάδα ολόκληρη στους δεκάδες χιλιάδες Εβραίους συμπατριώτες μας, οι οποίοι όχι μόνο υπέστησαν τα μαρτύρια της κόλασης και οι περισσότεροι από αυτούς θανατώθηκαν στα κρεματόρια του ναζιστικού θηρίου, αλλά είδαν κιόλας, ανήμποροι να αντιδράσουν, ότι λεηλατήθηκε το βιός τους. Το Νοέμβριο του 2014, ο τότε δήμαρχος Θεσσαλονίκης Γιάννης Μπουτάρης, στα εγκαίνια του μνημείου για το εβραϊκό νεκροταφείο που ισοπεδώθηκε το 1942, είχε πει: «Η πόλη άργησε αδικαιολόγητα να σπάσει την άδικη και ένοχη σιωπή της, αλλά τώρα μπορεί να λέει ότι ντρέπεται για αυτή τη στάση».



Παραπομπές

1. Δημοσθένης Δώδος, "Η Θεσσαλονίκη και οι δωσίλογοι", Εφημερίδα των Συντακτών 24 Ιανουαρίου 2016

2. Μαρία Καβάλα, "Επιβίωση βιολογική και πνευματική", στο Βασίλης Γούναρης - Πέτρος Παπαπολυβίου Ο φόρος του αίματος στην κατοχική Θεσσαλονίκη. Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 2001, σ. 15-40

3. εφημερίδα Θεσσαλονίκης Δημοκρατία, 29 Μαρτίου 1945

4. εφημερίδα Θεσσαλονίκης Πρωϊνή Ώρα, 20 Μαίου 1946


5. εφημερίδα Θεσσαλονίκης Δημοκρατία, 19 Ιουλίου 1945


6. εφημερίδα Θεσσαλονίκης Δημοκρατία, 7 Αυγούστου 1945

7. εφημερίδα Θεσσαλονίκης Δημοκρατία, 25 Ιουλίου 1945

8. Δίκη Ειδικού Δικαστηρίου Θεσσαλονίκης αριθμ. 95, 10 Ιουλίου 1945

9. Σπύρος Κουζινόπουλος, “Οι "πλουτίσαντες επί Κατοχής" τα καταναγκαστικά έργα των Εβραίων και ο Χρυσοχόου”, https://farosthermaikou.blogspot.com/2019/04/blog-post_43.html , 23 Απριλίου 2019

10. εφημερίδα Το Φως, 15 Απριλίου 1945

11. Ελένη Χαϊδιά, "Ειδικό Δικαστήριο Θεσσαλονίκης 1945-1946: Η περίπτωση των οικονομικών δωσιλόγων", στο συλλογικό Μετά τον πόλεμο, επιμέλεια Μαρκ Μαζάουερ, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2003, σελ. 208

12. Σπύρος Κουζινόπουλος, Υπόθεση Αλόϊς Μπρούνερ, ο δήμιος των 50.000 Εβραίων της Θεσσαλονίκης, Ιανός, Θεσσαλονίκη 2005, σ. 30

13. Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου (εισ.-επιμ.), Γιομτώβ Γιακοέλ. Απομνημονεύματα 1941-1943, Παρατηρητής. Ίδρυμα Ετς Αχαΐμ, Θεσσαλονίκη 1993, σ. 53.

14. Κώστας Τομανάς, Οι κινηματογράφοι της παλιάς Θεσσαλονίκης, Νησίδες, χ.η.ε., σ. 16 και 24

15. εφημερίδα Μακεδονία, 17 Φεβρουαρίου 1959

16. Μαρία Καβάλα, Η καταστροφή των Εβραίων της Ελλάδας 1941-1944, Ελληνικά Ακαδημαϊκά Ηλεκτρονικά Συγγραμματα Καλλίπολις, Αθήνα 2015, σ.61

17. Ελένη Χαϊδιά, "Οι Έλληνες Εβραίοι της Θεσσαλονίκης: από τα στρατόπεδα συγκέντρωσης στις αίθουσες των ειδικών δικαστηρίων", στο συλλογικό έργο Οι Εβραίοι της Ελλάδας στην Κατοχή,
Πρακτικά του Γ' Συμποσίου Ιστορίας της Εταιρείας Μελέτης Ελληνικού Εβραϊσμού, Θεσσαλονίκη, 8 Νοεμβρίου 1996, Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1998, σ. 43-52. Επίσης, Αμπατζοπούλου, Γιομτώβ… ό.π., σ. 98.

18. Αμπατζοπούλου, Γιομτώβ… ό.π., σ. 98.

19. Μαρία Καβάλα, Η καταστροφή των Εβραίων της Ελλάδας, ό.π., σ. 61-62

20. εφημερίδα Μακεδονία, 19 Φεβρουαρίου 1959

21. εφημερίδα Μακεδονία, 12 Φεβρουαρίου 1959

22. εφημερίδα Μακεδονία, 13 Φεβρουαρίου 1959

23. εφημερίδα Νέα Ευρώπη, 29 Μαρτίου 1943

24. Δημοσθένης Δώδος, Η Θεσσαλονίκη και οι δωσίλογοι, Εφημερίδα των Συντακτών, 24 Ιανουαρίου 2016

25. Ζώγια Κουταλιανου, “Σιωπή για τις περιουσίες των Εβραίων”, εφημερίδα Καθημερινή, 23 Μαίου 2009

26. εφημερίδα Καθημερινή, 23 Μαίου 2009

27. Στράτος Δορδανάς, 'Ελληνες εναντίον Ελλήνων, Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2006, σ. 524

28. Εφετείο Θεσσαλονίκης, Δικογραφίες Δοσιλόγων: Υπηρεσιακόν Σημείωμα του αναπληρωτού προϊσταμένου της Προπαγάνας, Υπολοχαγού Άρεντ προς την Στρατιωτικήν Διοίκησιν-Εις χείρας του ανωτέρου Επιθεωρητού Βάγμερ, “Πούλος”, Θεσσαλονίκη 4 Μαίου 1944

29. εφημερίδα Καθημερινή, 23 Μαίου 2009

30. http://www.ww2wrecks.com/portfolio/οι-έλληνες-συνεργάτες-των-ναζί-στράτο



πηγή

Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου