ΚΟΙΝΩΝΙΑ





Τούτες μέρες παρακολουθούμε μια πολύμορφη παραχάραξη της ιστορίας αλλά και της διαχείρισης της μνήμης του Πολυτεχνείου. Συνηθισμένα πράγματα, που αποκόπτουν το νήμα της εξέγερσης του Πολυτεχνείου από την τωρινή πραγματικότητα, ενισχύοντας και διαιωνίζοντας το κενό Υποκειμένου.

του Ρούντι Ρινάλντι

Πενήντα τρία χρόνια μετά, το Πολυτεχνείο εξακολουθεί να μνημονεύεται, γίνεται όμως όλο και πιο δύσκολο να αναγνωρίσει κανείς αυτό που πραγματικά υπήρξε. Ήταν η κορύφωση ενός ριζοσπαστισμού που ωρίμαζε μέσα στις συνθήκες της δικτατορίας και όχι απλώς τρεις μέρες ηρωισμού κάποιων φοιτητών. Μια φοιτητική κινητοποίηση που ξεπέρασε τα όριά της, έθεσε το θέμα της ανατροπής της χούντας βάζοντας στο επίκεντρο την εξάρτηση και τη δημοκρατία, συνδέθηκε με ευρύτερες κοινωνικές διαθέσεις, και εξελίχθηκε σε μια μεγάλη λαϊκή εξέγερση, ένα ιστορικό συμβάν που άλλαξε τους όρους της πολιτικής διαδικασίας και άφησε βαθύ αποτύπωμα στη λαϊκή συνείδηση. Αποσταθεροποίησε τη δικτατορία, ακυρώνοντας τα σχέδια ελεγχόμενης φιλελευθεροποίησής της και λειτούργησε ως κοιτίδα μιας νέας πολιτικής και κοινωνικής πραγματικότητας, που θα καθόριζε σε μεγάλο βαθμό τον λαϊκό ριζοσπαστισμό της Μεταπολίτευσης.
Μια εξέγερση που ξεπέρασε τα όρια του Πολυτεχνείου
Μέσα στους φοιτητικούς συλλόγους, που λειτουργούσαν υπό ασφυκτικό έλεγχο, στους τοπικούς συλλόγους και στις άτυπες παρέες, συγκροτούνταν ένα νέο πολιτικό δυναμικό. Κουβαλούσε κάτι από την ελληνική αντιστασιακή παράδοση, αλλά και, με καθυστέρηση λόγω της χούντας, κάτι από τη διεθνή θύελλα του 1968, από τον γαλλικό Μάη και τα εξεγερτικά κινήματα άλλων χωρών. Η πολιτική ζύμωση συναντούσε μια πολιτιστική αναγέννηση. Βιβλία και παράνομες εκδόσεις, θέατρο, ροκ μουσική, Θεοδωράκη και Μαρκόπουλο. Το σύνθημα «Εδώ θα γίνει της Ταϊλάνδης», αναφορά στη μεγάλη φοιτητική εξέγερση εκείνης της χρονιάς, ήταν ενδεικτικό των αναζητήσεων μιας νεολαίας που έψαχνε τη θέση της σε έναν κόσμο που άλλαζε.
Μέσα στην κατάληψη, όμως, δεν υπήρχε μία ενιαία αντίληψη. Συγκρούστηκαν δύο πολιτικές γραμμές. Η μία, εκφράζοντας την κατεύθυνση του ΚΚΕ και του ΚΚΕ-εσ, ήθελε να διατηρηθούν τα αιτήματα στα φοιτητικά πλαίσια, να αποφευχθεί η γενίκευση της σύγκρουσης και, τελικά, να ανοίξει ο δρόμος για μια αποκατάσταση της προδικτατορικής πολιτικής τάξης. Η άλλη επέμενε ότι δεν μπορούσε να χωριστεί η Παιδεία από το καθεστώς εξάρτησης, από την αμερικανική στήριξη της χούντας, από το ζήτημα της εθνικής ανεξαρτησίας και της λαϊκής κυριαρχίας. «Έξω οι ΗΠΑ», «Έξω το ΝΑΤΟ», «Λαοκρατία». Συνθήματα που δήλωναν έναν διαφορετικό πολιτικό ορίζοντα. Αυτή η αντιπαράθεση στις συνελεύσεις και στη Συντονιστική Επιτροπή είναι σημαντική για την κατανόηση του χαρακτήρα της εξέγερσης, όσο κι αν αργότερα πολλοί επιχείρησαν να την εξομαλύνουν ή να εμφανιστούν εκ των υστέρων ως αδιαμφισβήτητοι καθοδηγητές της.

Υπάρχει και μια δεύτερη παραχάραξη. Το Πολυτεχνείο παρουσιάζεται συχνά σαν να τελείωσε στην πύλη που γκρέμισε το τανκ. Κι όμως, έξω από το κτίριο δρούσαν δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι, κυρίως νέοι, μαθητές, εργαζόμενοι, πολλοί χωρίς καμία οργανωτική ένταξη. Στήθηκαν οδοφράγματα, έγιναν συγκρούσεις σε δρόμους και γειτονιές της Αθήνας, η καταστολή συνεχίστηκε μετά την εκκένωση και εκεί βρίσκονται πολλοί από τους νεκρούς της εξέγερσης. Το βιβλίο του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη για τους «αφανείς πρωταγωνιστές» αναδεικνύει αυτή την κρίσιμη πλευρά. Ο ραδιοσταθμός έδωσε φωνή στον ξεσηκωμό, αλλά η κοινωνική του δύναμη ήταν και οι άνθρωποι που άκουσαν, βγήκαν στον δρόμο και έδρασαν. Το Πολυτεχνείο δεν υπήρξε απλώς η κορυφαία στιγμή του αντιδικτατορικού φοιτητικού κινήματος. Υπήρξε ένα μεγάλο λαϊκό συμβάν που δημιούργησε νέα συνείδηση, νέους πολιτικούς συσχετισμούς και έναν ριζοσπαστισμό με βαθιές κοινωνικές ρίζες. Αυτή είναι η πραγματική ιστορική του παρακαταθήκη.

Η πρώτη μάχη για το νόημά του: Από το 1974 στους αγώνες του 1979-80

Η πτώση της χούντας βρήκε το φοιτητικό κίνημα ως το πιο οργανωμένο και ένα από τα πιο πολιτικοποιημένα τμήματα του λαϊκού κινήματος. Το κύρος του δεν προερχόταν μόνο από τη συμμετοχή του στην αντιδικτατορική πάλη, αλλά από τη σύνδεσή του με τα μεγάλα ζητήματα της εποχής, την αποχουντοποίηση, τις κοινωνικές κατακτήσεις, την αλλαγή στην Παιδεία, την εθνική ανεξαρτησία και τη λαϊκή κυριαρχία. Ταυτόχρονα, συγκροτούνταν το πολιτικό πλαίσιο που ονομάστηκε «συμβόλαιο Καραμανλή» με κεντρικούς άξονες την αποκατάσταση της κοινοβουλευτικής ομαλότητας, αλλά και τη συγκράτηση της ανεξέλεγκτης κοινωνικής κινητοποίησης. Η απόφαση να διεξαχθούν οι πρώτες εκλογές στις 17 Νοεμβρίου του 1974 είχε τεράστια συμβολική σημασία. Η επέτειος τοποθετούνταν υπό τη σκιά της εκλογικής «δικαίωσης». Ήταν η πρώτη μεγάλη απόπειρα να ενσωματωθεί το νόημα του Πολυτεχνείου. Η δημοκρατία «επέστρεψε», άρα οι λογαριασμοί της εξέγερσης έκλεισαν.
Μόνο που δεν έκλεισαν. Στις 15 Νοεμβρίου, πριν από τις εκλογές, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι πήραν μέρος σε πορεία από το Πολυτεχνείο προς την Καισαριανή, με κυρίαρχη την παρουσία του αγωνιστικού κόσμου που είχε ζήσει την εξέγερση μέσα και έξω από το Πολυτεχνείο. Στις 24 Νοεμβρίου πραγματοποιήθηκε ο μεγάλος επίσημος εορτασμός, με συμμετοχή που στις εκτιμήσεις της εποχής έφτανε μέχρι το ένα εκατομμύριο. Η πρώτη κινητοποίηση έδειξε την ύπαρξη ενός ενεργού, μαχητικού δυναμικού που δεν ήθελε να παραδώσει τη μνήμη του στην κρατική ομαλότητα, ενώ η δεύτερη μαρτυρούσε τη βαθιά λαϊκή απήχηση του Πολυτεχνείου. Το ερώτημα ήταν ποια σχέση θα μπορούσε να οικοδομηθεί ανάμεσα στα δύο. Πάντως, το δυναμικό αυτό θα είναι η κύρια βάση των αγώνων που θα διεξαχθούν σε πολλούς κοινωνικούς χώρους στη συνέχεια.
Στα χρόνια που ακολούθησαν επιχειρήθηκε η συγκρότηση μιας «υγειονομικής ζώνης» γύρω από τον ριζοσπαστισμό. Η θεωρία του «αριστεροχουντισμού» συνέδεε τους αγωνιστές που ξεπερνούσαν τα όρια της ομαλότητας με δήθεν απειλές εναντίον της δημοκρατίας. Δεν αφορούσε μόνο τους φοιτητές, αλλά και τους οικοδόμους, τον εργοστασιακό συνδικαλισμό, τους αγρότες, όλο εκείνο το κοινωνικό ρεύμα που ζητούσε περισσότερα από μια αλλαγή κυβερνητικού προσωπικού. Μέσα στους θεσμούς του συνδικαλιστικού κινήματος αναπτύχθηκε παράλληλα μια προσπάθεια ελέγχου του. Στον φοιτητικό χώρο, η ΕΦΕΕ απέκτησε αναγνωρισμένη πανελλαδική βαρύτητα και έγινε κεντρικός διοργανωτής των επετείων. Είχε πραγματικό κύρος, αλλά οι κυρίαρχες παρατάξεις προσπαθούσαν να μετατρέψουν αυτή τη δύναμη σε μηχανισμό διαχείρισης. Η συνεννόηση των κομματικών νεολαιών, οι κοινές αποφάσεις και οι περιφρουρήσεις λειτούργησαν συχνά περισσότερο ως φράγμα απέναντι στις αγωνιστικές πρωτοβουλίες παρά ως μέσο ανάπτυξής τους.
Παρά τις αντιφάσεις, οι πρώτοι εορτασμοί ήταν ασύγκριτα πιο ζωντανοί από τους σημερινούς. Η Πατησίων και η Στουρνάρη γέμιζαν για τρεις ημέρες. Σχολεία έφταναν με πορείες, παιδιά τραγουδούσαν και κατέθεταν λουλούδια, χιλιάδες άνθρωποι θεωρούσαν αυτονόητη τη συμμετοχή τους. Η πορεία προς την αμερικανική πρεσβεία συμπύκνωνε όλη τη διαμάχη για τον χαρακτήρα του Πολυτεχνείου, θυμίζοντας την ευθύνη των ΗΠΑ για τη δικτατορία και την απαίτηση για εθνική ανεξαρτησία. Οι κυβερνήσεις της Δεξιάς την περιόρισαν επανειλημμένα. Το 1980 η κυβέρνηση Ράλλη απαγόρευσε τη συνέχισή της πέρα από το Σύνταγμα. Η πλειοψηφία της ΕΦΕΕ πάλι υποχώρησε, άλλες δυνάμεις προσπάθησαν να σπάσουν την απαγόρευση και η αστυνομική βία άφησε νεκρούς τον Ιάκωβο Κουμή και τη Σταματίνα Κανελλοπούλου. Οι αγωνιστές καταγγέλθηκαν ως «προβοκάτορες».
Ανάμεσα σε αυτές τις αναμετρήσεις, οι καταλήψεις του 1979 ενάντια στον νόμο 815 είχαν αποδείξει κάτι ιδιαίτερα σημαντικό. Μπροστά σε ένα ισχυρό μπλοκ μεγάλων παρατάξεων που δεν στήριζε τις καταλήψεις, αναπτύχθηκε ένα άλλο αγωνιστικό ρεύμα. Η κυβέρνηση αναγκάστηκε να υποχωρήσει και ο νόμος καταργήθηκε. Η νίκη έσπασε και έναν ιδεολογικό φραγμό, δείχνοντας πως ένας νόμος που ψηφίζεται στη Βουλή μπορεί να ανατραπεί με μαζικό αγώνα. Αυτό ήταν ένα από τα πιο γνήσια μεταπολιτευτικά αποτυπώματα του Πολυτεχνείου. Ήταν και η μοναδική νίκη του κινήματος επί της Δεξιάς του Κωνσταντίνου Καραμανλή.

Υπήρξε και μια άλλη μορφή ενσωμάτωσης του «Πολυτεχνείου». Διαμέσου της συγκρότησης κομμάτων στα οποία πολλά στελέχη αναδείχθηκαν και πλαισίωσαν την κομματική οικοδόμηση και τις ανάγκες των τότε κομμάτων (που αποδέχονταν βασικά το «συμβόλαιο Καραμανλή»). Έτσι ένα μεγάλο τμήμα της «γενιάς του Πολυτεχνείου» έπιασε πόστα στους κομματικούς μηχανισμούς. Με την άνοδο του ΠΑΣΟΚ θα πιάσει θέσεις σε δημόσιους και κρατικούς θεσμούς αλλά και ορισμένοι (όχι λίγοι) στον επιχειρηματικό κόσμο.

Η ενσωμάτωση της «Αλλαγής» και οι αντιστάσεις της δεκαετίας του 1980

Με το ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση η ενσωμάτωση άλλαξε μορφή. Η Εθνική Αντίσταση αναγνωρίστηκε, πλευρές της αποκλεισμένης ιστορίας απέκτησαν δημόσια θέση και η επέτειος του Πολυτεχνείου πέρασε στην επίσημη σχολική και κρατική ζωή. Υπήρχε ασφαλώς μια δημοκρατική κατάκτηση σε αυτή την αναγνώριση. Υπήρχε όμως και το αντίτιμο. Οι μαθητές που παλιότερα έκαναν αποχή, διεκδικούσαν να κατέβουν στο Πολυτεχνείο και συγκρούονταν με τη σχολική διοίκηση, τώρα συμμετείχαν σε καθιερωμένες γιορτές. Η εξέγερση γινόταν μάθημα, τηλεοπτικό αφιέρωμα, τελετή. Ο κίνδυνος να μετατραπεί ένα ζωντανό γεγονός σε μια αποστειρωμένη εκδοχή του, χωρίς το ανατρεπτικό ερώτημα που είχε θέσει, ήταν εδώ.
Στο μεταξύ, τμήματα του πολιτικού προσωπικού της αντιδικτατορικής πάλης ενσωματώνονταν στους κομματικούς και κρατικούς μηχανισμούς, ενώ η τάση για ενσωμάτωση λάμβανε ευρύτερα ιδεολογικά χαρακτηριστικά. Η συμμετοχή στο Πολυτεχνείο μπορούσε να μετατραπεί σε τίτλο νομιμοποίησης, σε προσωπικό ή κομματικό κεφάλαιο. Εμφανίστηκαν αφηγήσεις στις οποίες οι ρεφορμιστικές δυνάμεις παρουσιάζονταν αναδρομικά ως οι αδιαμφισβήτητοι πρωτοπόροι της κατάληψης, αποσιωπώντας τις πραγματικές διαφωνίες της εποχής για τον πολιτικό χαρακτήρα της. Όποιος ιδιοποιούνταν το παρελθόν διεκδικούσε και το δικαίωμα να καθορίζει τα επιτρεπτά όρια του παρόντος. Η ίδια λογική εκφραζόταν στις συνεννοήσεις των κυρίαρχων παρατάξεων στην ΕΦΕΕ και στη στήριξη των πολιτικών «εκσυγχρονισμού» των πανεπιστημίων.
Οι οργανώσεις της εξωκοινοβουλευτικής Αριστεράς περνούσαν ταυτόχρονα μια βαθιά κρίση. Πολλές είχαν διαλυθεί ή έχαναν δυνάμεις, ενώ ο κόσμος που είχε αγωνιστεί αισθανόταν ότι το ΠΑΣΟΚ είχε πάρει τα συνθήματά του. Παρ’ όλα αυτά, δεν έλειψαν οι προσπάθειες ανασυγκρότησης. Στις σχολές εμφανίστηκαν νέες συσπειρώσεις και ανεξάρτητα σχήματα. Παράλληλα αναπτύχθηκαν αυτόνομα και αναρχικά ρεύματα, που έφεραν και άλλες αντιλήψεις για την πολιτική δράση. Αυτές οι τάσεις δεν πρέπει να συγχέονται μεταξύ τους, αλλά η σταδιακή απομάκρυνση από τη γενική μαζική διαδικασία θα είχε μακροχρόνιες συνέπειες.
Η δολοφονία του Μιχάλη Καλτεζά το 1985 και η κατάληψη του Πολυτεχνείου που ακολούθησε έδειξαν τις νέες αντιφάσεις. Συμμετείχαμε στην κατάληψη ως απάντηση στην αστυνομική δολοφονία. Ζήσαμε τη νύχτα με τα δακρυγόνα, την πολιορκία και την προσπάθεια να κρατήσουμε την πύλη. Ταυτόχρονα, οι καταστροφές και τα σπασίματα που συνδέθηκαν με τη δράση ορισμένων ομάδων συνέβαλαν στην απομόνωση της κινητοποίησης. Δεν εξισώνω την κρατική καταστολή με αυτές τις πρακτικές, επισημαίνω ότι η απουσία μαζικού πολιτικού προσανατολισμού διευκόλυνε τον εγκλωβισμό.
Δύο χρόνια αργότερα, το 1987, ζήσαμε μια διαφορετική εμπειρία. Οι καταλήψεις των σχολών (το μπλοκ της «αντιαναβάθμισης») συνέπεσαν με τον εορτασμό και, ύστερα από σκληρή αντιπαράθεση και παρεμβάσεις, κατορθώσαμε να ακουστεί η φωνή τους στις εκδηλώσεις. Ο κόσμος έμπαινε στο Πολυτεχνείο και έβλεπε όχι μόνο φωτογραφίες μιας παλαιότερης εξέγερσης, αλλά και ζωντανούς αγώνες. Αυτή η συνύπαρξη έδειξε ποιος θα μπορούσε να είναι ο πραγματικός χαρακτήρας της επετείου.
Από τη μαζική μνήμη στην περιχαράκωση και την καταστολή
Στη δεκαετία του 1990 επιταχύνθηκε μια αλλαγή που είχε ξεκινήσει νωρίτερα. Το 1995 η κατάληψη του Πολυτεχνείου, τα επεισόδια και η αστυνομική εισβολή με τις εκατοντάδες συλλήψεις σημάδεψαν την επέτειο. Οι τηλεοπτικές εικόνες των συγκρούσεων άρχισαν να υποκαθιστούν, όλο και περισσότερο, τη δημόσια εικόνα μιας μαζικής κοινωνικής εκδήλωσης. Δεν ήταν οι κάμερες που δημιούργησαν την κρίση. Το στένεμα της επετείου στη «δράση των ταραξιών» ήταν αποτέλεσμα μιας κρίσης που προϋπήρχε, με την αποδυνάμωση των συλλόγων, την αλλαγή των συσχετισμών, την υποχώρηση της συλλογικής συμμετοχής.
Η μεταβολή φαίνεται ακόμη και στη φυσική εικόνα του τριημέρου. Παλιότερα δεν χωρούσε ο κόσμος στη Στουρνάρη και στην Πατησίων, τα σχολεία κατέβαιναν μαζικά, οι οικογένειες, οι εργαζόμενοι και οι νέοι ένιωθαν το Πολυτεχνείο δική τους υπόθεση. Τώρα το βασικό γεγονός για πολλές οργανώσεις είναι ποιο τραπεζάκι θα πιάσει την καλύτερη θέση στην Πατησίων, ποιος θα ελέγξει την είσοδο, ποια σημαία θα φαίνεται περισσότερο. Με το ΚΚΕ να ελέγχει τη μικροφωνική και να επιχειρεί να ξαναγράψει την ιστορία προσθέτοντας φαρδιά πλατιά την υπογραφή του κόμματος κάτω από τα “έξω αι ΗΠΑ ‒ έξω το ΝΑΤΟ” στις κολώνες της πύλης. Η εικόνα δεν είναι απλώς γραφική. Είναι η μικρογραφία μιας πολιτικής μετάλλαξης, που υποβάθμιζε την πολιτική αντιπαράθεση σε στείρο ανταγωνισμό μηχανισμών για τη χωροταξία της επετείου και τις μικροηγεμονίες. Μπορεί να γίνονται ακόμη εκδηλώσεις με ενδιαφέρον και η πορεία στην πρεσβεία παραμένει σημαντική, αλλά η κοινωνική ακτινοβολία του τριημέρου έχει περιοριστεί αισθητά.
Το χειρότερο είναι ότι οι συγκρούσεις ανάμεσα σε οργανωμένες ομάδες πήραν τα τελευταία χρόνια επικίνδυνες μορφές. Κράνη, λοστοί, επιθέσεις, διεκδίκηση «ζωνών» επιρροής, αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε φοιτητικές και αναρχικές ομάδες. Ο αντίπαλος παύει να είναι η κυβερνητική πολιτική, η καταστολή, η εξάρτηση, η διάλυση της δημόσιας εκπαίδευσης. Γίνεται πρωτίστως η άλλη ομάδα, ο «μπάχαλος» που θα χαλάσει τη δική μας περιφρούρηση ή ο αντίπαλος μηχανισμός που ελέγχει έναν χώρο. Δεν χρειάζεται να εξωραΐσουμε την παλιότερη περίοδο, καθώς υπήρξαν και τότε τραμπουκισμοί και επιβολές από οργανωμένες παρατάξεις. Άλλο όμως οι συγκρούσεις μέσα σε ένα υπαρκτό, μαζικό κίνημα και άλλο η βία που τείνει να υποκαταστήσει το ίδιο το κίνημα.
Οι φετινές αποφάσεις της πρυτανείας του ΕΜΠ συμπυκνώνουν το αδιέξοδο με κλειδωμένα κτίρια, περιορισμένο ωράριο, αυξημένη φύλαξη, περιορισμό των χώρων των εκδηλώσεων. Η διοίκηση επικαλείται την ασφάλεια αντιμετωπίζοντας στην πράξη την ιστορική επέτειο όλο και περισσότερο ως πρόβλημα διαχείρισης κινδύνου (τόσο συμβατά με το κυβερνητικό δόγμα τάξης). Η αποδοχή της αστυνομικής παρουσίας στους πανεπιστημιακούς χώρους συνιστά μέτρο της υποχώρησης σε σχέση με όσα είχαν κατακτηθεί και διεκδικηθεί στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια.
Η μεγάλη αντιστροφή — και το πραγματικό ζητούμενο
Αυτό που διαπερνά όλη αυτή την ιστορία είναι η σχέση του φοιτητικού κινήματος με την κοινωνία. Το 1973 ένα σχετικά μικρό, αλλά πρωτοπόρο τμήμα φοιτητών μπόρεσε να γίνει σημείο συνάντησης μιας ευρύτερης λαϊκής αγανάκτησης. Στα πρώτα χρόνια της Μεταπολίτευσης οι φοιτητικές εκλογές ήταν πολιτικό γεγονός, η ΕΦΕΕ διέθετε κοινωνικό κύρος, οι αγώνες των φοιτητών μπορούσαν να επηρεάζουν τις κυβερνητικές αποφάσεις. Σήμερα, η διάλυση του φοιτητικού κινήματος αποτυπώνεται και στο κεντρικό επίπεδο αφού η ΕΦΕΕ δεν υφίσταται εδώ και πολλά χρόνια· η κάθε παράταξη μπορεί να ανακοινώνει τα ποσοστά της, να καμαρώνει για τους «συλλόγους» που ελέγχει και να οργανώνει τις δικές της εκδηλώσεις, αλλά το βασικό ερώτημα μένει αναπάντητο: ποια κοινωνική δύναμη εκφράζει και τι πραγματικά μπορεί να κινητοποιήσει; Χωρίς αυτή τη σύνδεση, ο συνδικαλισμός εκφυλίζεται σε ανταγωνισμό μικρών μηχανισμών.
Στα δεκαέξι χρόνια από τη Χρεοκοπία και τα Μνημόνια, το φοιτητικό κίνημα δεν μπόρεσε να παίξει κεντρικό ρόλο στις μεγάλες κοινωνικές αναμετρήσεις. Το αντιμνημονιακό κίνημα, οι Πλατείες αναπτύχθηκαν χωρίς ουσιαστική πρωτοβουλία του ή έστω συμμετοχή του, ενώ και στον ξεσηκωμό για τα Τέμπη δεν κατόρθωσε να πάρει καμιά σημαντική πρωτοβουλία ούτε κατανόησαν οι δυνάμεις που δρουν στα πανεπιστήμια τη σημασία του. Αντίθετα, στη Σερβία οι φοιτητές έγιναν καταλύτης ενός ευρύτερου λαϊκού κινήματος. Η διαφορά είναι αποκαλυπτική για την αυτοαναφορικότητα, την παραταξιοποίηση και την αδυναμία του ελληνικού φοιτητικού κινήματος (ας το αποκαλέσουμε καταχρηστικά έτσι), σήμερα, να συνδεθεί με τα κεντρικά προβλήματα της κοινωνίας.
Την ίδια ώρα η χώρα αντιμετωπίζει ένα συνολικό, υπαρξιακό πρόβλημα: παραγωγική αποδιάρθρωση, δημογραφική συρρίκνωση, εξαρτήσεις, συρρίκνωση της δημοκρατικής συμμετοχής, ακρωτηριασμό της κυριαρχίας της. Πόσο απασχολούν αυτά τα ζητήματα τις δυνάμεις που αυτοχαρακτηρίζονται αγωνιστικές; Πόσες αναζητούν τρόπους να μιλήσουν στην κοινωνία έξω από τα πανεπιστημιακά κτίρια; Λείπει ο πολιτικός προσανατολισμός και η σχέση με την κοινωνία που θα μπορούσαν να δώσουν συνέχεια σε τέτοιες κινήσεις.
Δεν αρκεί, συνεπώς, να υπερασπιστούμε μια τελετή ή να διεκδικήσουμε έναν καλύτερα οργανωμένο εορτασμό. Χρειάζεται να κατανοήσουμε την πορεία ολόκληρου του μεταπολιτευτικού ριζοσπαστισμού: του φοιτητικού κινήματος, του εργοστασιακού συνδικαλισμού, των αγροτικών αγώνων, των αναζητήσεων που γεννήθηκαν και των τρόπων με τους οποίους ενσωματώθηκαν, καταπνίγηκαν ή διαλύθηκαν. Χρειάζεται επίσης να αναγνωρίσουμε τις δικές μας ανεπάρκειες.

Το Πολυτεχνείο δεν χρειάζεται ιδιοκτήτες, ούτε κομματικούς κληρονόμους, ούτε αστυνομικούς διαχειριστές. Χρειάζεται να ξαναδιαβαστεί ως μια μεγάλη ιστορική εμπειρία, ως η στιγμή που μια νεολαία υπερέβη τα στενά της αιτήματα, συνδέθηκε με τον λαό και έθεσε το ζήτημα της δημοκρατίας, της ανεξαρτησίας και της κοινωνικής αλλαγής. Αν η μνήμη δεν συναντήσει ξανά τα μεγάλα προβλήματα και την ανάγκη συγκρότησης ενός λαϊκού Υποκειμένου, θα απομένουν οι φωτογραφίες, τα τραπεζάκια και οι διαμάχες για την περιφρούρηση. Θα τιμάται ένα Πολυτεχνείο αποκομμένο από τη δυνατότητα των ανθρώπων να βγουν από την ακινησία και να παρέμβουν στην πορεία της χώρας.

Η ουσιαστική αναμέτρηση με την κληρονομιά του Πολυτεχνείου δεν γίνεται στο πεδίο της επετειακής διαχείρισης, αλλά στο πεδίο της σημερινής κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν μπορεί να εμφανιστεί ένα νέο μεγάλο πολιτικό κίνημα που θα συνδεθεί με τις ανάγκες του τόπου, θα αντιμετωπίσει το υπαρξιακό πρόβλημα της χώρας και θα συμβάλει στην υπέρβαση του κενού υποκειμένου. Αυτό θα αποτελούσε μια πραγματική συνέχεια του Πολυτεχνείου και όχι απλώς την αναπαραγωγή της ιστορικής του μνήμης.
(Δρόμος, φύλλο 797, 14/11/26)

Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου

του Θανάση Βικόπουλου

Νοέμβριος του 1864. Μέσα σε λίγες μέρες, η Θεσσαλονίκη θα χάσει ένα πολύτιμο κομμάτι του θρύλου και της ιστορίας της. Οι «Μαγεμένες» θα ξηλωθούν από τη θέση όπου στέκονταν για αιώνες και εν μέσω αντιδράσεων των κατοίκων θα πάρουν τον δρόμο για τη Γαλλία, από όπου δεν επέστρεψαν ποτέ. 

Η ιστορία των «Μαγεμένων» συνδέεται με έναν γοητευτικό λαϊκό θρύλο. Σύμφωνα με αυτόν, ο Μέγας Αλέξανδρος ζήτησε τη βοήθεια του βασιλιά της Θράκης καθώς ετοιμαζόταν για την περσική εκστρατεία του. Εκείνος ανταποκρίθηκε και βρέθηκε με την οικογένειά του στην αυλή του Αλέξανδρου, όπου φιλοξενήθηκε σε ένα παλάτι κοντά στο δικό του. Ο Αλέξανδρος ερωτεύτηκε σφόδρα την όμορφη σύζυγο του βασιλιά, την οποία επισκεπτόταν κρυφά τις νύχτες μέσω μιας στοάς που συνέδεε τα δύο παλάτια. Όταν ο απατημένος βασιλιάς ανακάλυψε το ειδύλλιο, ανέθεσε σε έναν μάγο από τον Πόντο να τιμωρήσει το παράνομο ζευγάρι. Εκείνος έσπειρε μάγια στο μυστικό πέρασμα, τόσο τρομερά που όποιος το διέσχιζε θα πέτρωνε. Ο Αριστοτέλης έμαθε την παγίδα και ορμήνεψε τον Αλέξανδρο, δεν πρόλαβε όμως να ειδοποιηθεί η βασίλισσα. Πρώτα η υπηρέτριά της κι έπειτα η ίδια μπήκαν στη στοά κι έγιναν πέτρα. Το ίδιο τέλος είχαν ο βασιλιάς και ο μάγος του, όταν πήγαν να δουν με τα μάτια τους το αποτέλεσμα της κατάρας. 

Έτσι εξηγούσε η τοπική παράδοση τις μορφές που για αιώνες έστεκαν πετρωμένες ψηλά, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης. Η πραγματική ιστορία, βέβαια, είναι πολύ διαφορετική. Ο Μέγας Αλέξανδρος είχε πεθάνει το 323 π.Χ., όταν η Θεσσαλονίκη δεν είχε ακόμη ιδρυθεί, ενώ οι ίδιες οι «Μαγεμένες» ήταν πολύ μεταγενέστερες: οι οκτώ ανάγλυφες μορφές ανήκαν σε μια μνημειακή κιονοστοιχία που χρονολογείται στους ρωμαϊκούς χρόνους, γύρω στα τέλη του 2ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα μ.Χ., σχεδόν πέντε αιώνες μετά τον θάνατο του Αλέξανδρου. 

Οι ελληνορθόδοξοι κάτοικοι της Θεσσαλονίκης τις αποκαλούσαν «Είδωλα» και οι Σεφαραδίτες Εβραίοι Incantadas («Μαγεμένες»), ενώ στα τέλη του 18ου αιώνα ο Γάλλος πρόξενος Félix de Beaujour κατέγραψε την τουρκική ονομασία Sureth-maleh («μορφές αγγέλων»). 

Το μνημείο θα γίνει ευρύτερα γνωστό στη δυτική Ευρώπη από τους Τζέιμς Στιούαρτ και Νίκολας Ρέβετ. Οι Βρετανοί αρχαιοδίφες και αρχιτέκτονες, μέλη της Εταιρείας των Dilettanti (των «ενθουσιωδών»), η οποία στήριξε την αποστολή τους στην Ελλάδα, βρέθηκαν στη Θεσσαλονίκη το 1754 και αποτύπωσαν το μνημείο. Τα σχέδια και η περιγραφή τους δημοσιεύθηκαν το 1794 στον τρίτο τόμο του The Antiquities of Athens, Measured and Delineated, όπου οι συγγραφείς καταγράφουν και την τοπική παράδοση που συνέδεε το μνημείο με τον Μέγα Αλέξανδρο. 

Αρχιτεκτονική αποτύπωση των «Μαγεμένων» από τους Τζέιμς Στιούαρτ και Νίκολας Ρέβετ. Διακρίνεται η σωζόμενη επιγραφή, ενώ το σχέδιο καταγράφει τη διάταξη και τις διαστάσεις του μνημείου. Πηγή: James Stuart & Nicholas Revett, The Antiquities of Athens, Vol. III (1794) / Internet Archive — Public Domain.


Στο εν λόγω έργο, το μνημείο των Μαγεμένων περιγράφεται ως κιονοστοιχία κορινθιακού ρυθμού με αγάλματα στην κορυφή. Δεν επρόκειτο, ωστόσο, για ελεύθερα αγάλματα: πάνω από το επιστύλιο υψώνονταν τέσσερις πεσσοί, καθένας με μια ανάγλυφη μορφή σε φυσικό μέγεθος σε καθεμία από τις δύο όψεις του, οκτώ μορφές συνολικά. 

Σε μια από τις εικονογραφήσεις του βιβλίου, όπου απεικονίζεται το μνημείο στο σύνολό του, διακρίνεται και η επιγραφή στο επιστύλιο Ν[-]ΓΕΓΕΝΗΜΕΝΟΝ[-]ΥΠΟ («έγινε υπό»), που μάλλον υποδηλώνει ότι αναφερόταν το όνομα του χορηγού του έργου ή του τοπικού άρχοντα της πόλης. Το όνομα δεν διασωζόταν πλέον την εποχή της αποτύπωσης. Σημαντικό μέρος του κτηρίου βρισκόταν κάτω από το έδαφος και το πραγματικό ύψος του ήταν αρκετά μεγαλύτερο από όσο φαινόταν. Οι δύο περιηγητές το προσδιόρισαν στα 12,70 μέτρα. 

Σε τοπογραφικό σχέδιο του Γάλλου αρχαιολόγου και αρχιτέκτονα Ερνέστ Εμπράρ, ο οποίος ασχολήθηκε με την ανοικοδόμηση της Θεσσαλονίκης μετά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, η θέση του μνημείου προσδιορίστηκε στην ευρύτερη περιοχή πίσω από το Μπέη Χαμάμ, όπως τονίζει και ο Άρης Παπάζογλου στο βιβλίο του Las Incantadas – Οι «Μαγεμένες» της Θεσσαλονίκης. 

Για τη θέση και τον προσανατολισμό του μνημείου πολύτιμες είναι και δύο φωτογραφικές μαρτυρίες λίγο πριν από την αποξήλωσή του. Στο πανόραμα του Γιόζεφ Σέκεϋ, του Νοεμβρίου 1863, την παλαιότερη γνωστή μέχρι σήμερα φωτογραφία της Θεσσαλονίκης, έχει εντοπιστεί από μακριά το μνημείο των «Μαγεμένων». Από το 1864 σώζεται και η μοναδική γνωστή κοντινή φωτογραφία του στην αρχική του θέση, η οποία αποδίδεται στον Έλληνα φωτογράφο Γ. Κολόμβο. Μελετώντας τις δύο λήψεις, ο αρχιτέκτονας Γιάννης Επαμεινώνδας συμπεραίνει ότι «ο προσανατολισμός του μνημείου σε αυτή τη λήψη, καθώς και στη φωτογραφία του Κολόμβου, τεκμαίρεται κάθετος στον άξονα της Εγνατίας οδού». 

Η Θεσσαλονίκη τον Νοέμβριο του 1863, στο παλαιότερο γνωστό φωτογραφικό πανόραμα της πόλης. Στη λήψη έχει εντοπιστεί το μνημείο των «Μαγεμένων», περίπου έναν χρόνο πριν από τη διαρπαγή των γλυπτών. Πηγή: Josef Székely, 1863 / Österreichische Nationalbibliothek / Wikimedia Commons — Public Domain.


Οι «Μαγεμένες» στην αρχική τους θέση στη Θεσσαλονίκη, λίγο πριν από την αποξήλωσή τους, 1864. Η μοναδική γνωστή κοντινή φωτογραφία του μνημείου πριν από την απομάκρυνσή του. Φωτ.: Γ. Κολόμβος / Wikimedia Commons — Public Domain.


Η παλαιότερη αναφορά στο μνημείο εντοπίζεται σε χειρόγραφο του Ιταλού εμπόρου και ουμανιστή Κυριακού του Αγκωνίτη (Ciriaco de’ Pizzicolli), ο οποίος γύριζε την ανατολική Μεσόγειο καταγράφοντας αρχαία μνημεία και αντιγράφοντας ελληνικές και λατινικές επιγραφές και το 1431 επισκέφθηκε τη Θεσσαλονίκη. Ο Αγκωνίτης λοιπόν αναφέρει ότι σε έναν κατεστραμμένο ναό της Αρτέμιδος διακρίνονταν μαρμάρινες μορφές θεών στα επιστύλια. Σύμφωνα με τη σχετική μελέτη, πρέπει να πρόκειται για τα «Είδωλα», τα οποία μεταγενέστεροι περιηγητές περιέγραψαν ως τμήμα κορινθιακής κιονοστοιχίας. 

Η παλαιότερη γνωστή απεικόνιση του μνημείου έγινε το 1685 από τον Γάλλο Ετιέν Γκραβιέ ντ’ Ορτιέρ. Το σχέδιο αποδίδει τη βασική διάταξη του μνημείου, χωρίς ιδιαίτερη λεπτομέρεια, και φέρει τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ruines d’un palais» («Ερείπια ενός παλατιού»). 

Μαγεμένες ή… Μαγεμένοι; 

Παρά το θηλυκό τους όνομα, οι Μαγεμένες ήταν τελικά… «Μαγεμένοι»: ανάμεσά τους υπήρχαν και τρεις ανδρικές μορφές. Όπως τις ταυτίζει σήμερα η έρευνα, πρόκειται για τον θεό Διόνυσο, την Αριάδνη, μια Μαινάδα, τη Λήδα, τον Γανυμήδη, έναν από τους Διόσκουρους, την Αύρα και μια Νίκη. Οι παλαιότεροι περιηγητές δεν τις αναγνώριζαν πάντα σωστά: οι Στιούαρτ και Ρέβετ, για παράδειγμα, είδαν στην Αύρα την ωραία Ελένη και στην Αριάδνη μια Βάκχη. 

Κατάλοιπο της ρωμαϊκής Θεσσαλονίκης, το μνημείο παρέμενε όρθιο και ορατό μέσα στην πόλη επί αιώνες. Μαρτυρούσε τη μνημειακή όψη της Θεσσαλονίκης κατά τους αυτοκρατορικούς χρόνους, ενώ η μακρά παρουσία του στον ίδιο χώρο το είχε κάνει κομμάτι της συλλογικής μνήμης της πόλης. Οι Μαγεμένες έγιναν ένας από τους μεγαλύτερους θρύλους της Θεσσαλονίκης, μόνο που δεν επρόκειτο να γλιτώσουν από τον ανταγωνισμό των ευρωπαϊκών δυνάμεων για τις αρχαιότητες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

 Εμμανουέλ Μιλλέρ: «Ο Γάλλος Έλγιν» 

Ο Εμμανουέλ Μιλλέρ, Γάλλος ελληνιστής και παλαιογράφος, ταξίδευε σε επίσημη αποστολή επί Ναπολέοντα Γ΄ με στόχο την αναζήτηση χειρογράφων αλλά και την απόκτηση ξένων αρχαιοτήτων. Χωρίς να έχει καταφέρει να αποκομίσει κάτι αξιόλογο από το Άγιον Όρος, όπου συνάντησε τη δυσπιστία των μοναχών, ο Μιλλέρ πέρασε απογοητευμένος στη Θάσο, από την οποία «ξήλωσε» μεγάλο αριθμό αρχαιοτήτων. 

Οι «Μαγεμένες» ήταν ο επόμενος στόχος του. Γράφει στο οδοιπορικό του, όπως το παραθέτει ο Μαρκ Μαζάουερ στο βιβλίο του Θεσσαλονίκη, πόλη των φαντασμάτων: 
 «Τα εμπόδια που προβλέπω είναι η ζήλια των Ελλήνων και οι ξένοι πρόξενοι. Αν το θελήσει η Τύχη να πάρω εκείνα τ’ αγάλματα! Σκεφτείτε: οκτώ αγάλματα μιας πολύ ωραίας περιόδου, ακρωτηριασμένα βέβαια, αλλά και τι μ’ αυτό; Δεν ξέρω πια πού βρίσκομαι – παρόν, παρελθόν και μέλλον έχουν μπερδευτεί όλα μέσα στο μυαλό μου». 

 Στις 10 Οκτωβρίου 1864, ενώ βρίσκεται ακόμη στη Θάσο, ο Μιλλέρ γράφει ενθουσιασμένος στη γυναίκα του: «Βιάζομαι να σου στείλω την καλή, τη μεγάλη είδηση… Ο Σουλτάνος, μέσω του Μεγάλου Βεζίρη, του Φουάντ Πασά, μου έδωσε την άδεια να αποκολλήσω και να μεταφέρω στη Γαλλία τα οκτώ αγάλματα της Σαλονίκης που ήθελα τόσο πολύ…». 

 Τις λεπτομέρειες της επιχείρησης γνωρίζουμε σε μεγάλο βαθμό από τον ίδιο τον Μιλλέρ, ο οποίος κατέγραψε αργότερα το ταξίδι και την αποξήλωση των «Μαγεμένων» στο βιβλίο του Le Mont Athos, Vatopédi, l’île de Thasos, που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1889. Την αφήγησή του αξιοποίησε σχεδόν έναν αιώνα αργότερα και ο ιστορικός Απόστολος Βακαλόπουλος στη μελέτη του «Ένας Γάλλος Έλγιν στη Θεσσαλονίκη», ανασυνθέτοντας μέρα με τη μέρα την αρπαγή του 1864. 

Έχοντας πλέον την άδεια της οθωμανικής κυβέρνησης, που του είχε ανακοινωθεί τηλεγραφικά από τον Μεγάλο Βεζίρη, ο Μιλλέρ φτάνει στη Θεσσαλονίκη με γαλλικό πολεμικό πλοίο στις 30 Οκτωβρίου 1864. Κατά τη συμβουλή του Γάλλου προξένου, το πλοίο δεν αγκυροβολεί στο λιμάνι της πόλης αλλά στην περιοχή όπου βρίσκονται σήμερα οι Μύλοι Αλλατίνη, ώστε η απομάκρυνση των γλυπτών να γίνει όσο το δυνατόν πιο κρυφά. Στο προξενείο, όμως, τον περιμένει τηλεγράφημα από το Παρίσι: να μην πάρει μόνο τα γλυπτά, αλλά ολόκληρο το μνημείο. Η εντολή ήταν πρακτικά ανεφάρμοστη, αφού το πλοίο δεν διέθετε τα μέσα για να σηκώσει μάρμαρα πέντε και έξι τόνων, και τελικά έπρεπε να αγκυροβολήσει στο λιμάνι. 

Άλλωστε, η μυστικότητα είχε ήδη χαθεί και η πόλη βρισκόταν σε αναβρασμό. Ο ίδιος ο Μιλλέρ είχε προβλέψει αντιδράσεις από τον ελληνικό και τον εβραϊκό πληθυσμό, ενώ μετά την έναρξη των εργασιών περιγράφει πλήθη γύρω από το μνημείο και αναφέρει ότι οι ξένοι πρόξενοι τηλεγραφούσαν στην Κωνσταντινούπολη προσπαθώντας να αποτρέψουν την αρπαγή. 

Οι οκτώ μορφές των «Μαγεμένων», σε σχέδια των Τζέιμς Στιούαρτ και Νίκολας Ρέβετ. Πηγή: James Stuart & Nicholas Revett, The Antiquities of Athens, Vol. III (1794) / Internet Archive — Public Domain.


Οι εργασίες αποξήλωσης ξεκινούν στις 2 Νοεμβρίου, παρουσία του ίδιου του πασά, και, μετά από μια αναβολή λόγω έλλειψης βαρούλκων και άλλων μέσων, συνεχίζονται συστηματικά από τις 4 Νοεμβρίου με τη βοήθεια ναυτών του γαλλικού πολεμικού. Τούρκοι στρατιώτες απωθούν με ραβδιά τον κόσμο, ενώ οι άνθρωποι του Μιλλέρ καταφεύγουν ακόμη και σε κουβάδες με νερό για να διαλύσουν το πλήθος. Στις 12 Νοεμβρίου κατεβαίνουν και τα τελευταία γλυπτά. 

 Ακολουθεί η επίπονη μεταφορά τους με βοϊδάμαξες μέσα από τα στενά, κακοστρωμένα σοκάκια ως το λιμάνι. Καθώς οι δυσκολίες στη μεταφορά των βαρύτερων μαρμάρων αποδεικνύονται μεγαλύτερες από όσο υπολόγιζε, ο Μιλλέρ ζητά τη βοήθεια του Γάλλου ναυάρχου στον Πειραιά. Εκείνος στέλνει στη Θεσσαλονίκη το πολεμικό La Mouette, μαζί με τα αναγκαία μηχανήματα και άνδρες του πληρώματος. Η μεταφορά αρχιτεκτονικών μελών συνεχίζεται μέχρι και τον Δεκέμβριο. 

Οι φθορές κατά την αποξήλωση και τη μεταφορά δεν έλειψαν. Ο ίδιος ο Μιλλέρ επιμένει ότι τα γλυπτά δεν υπέστησαν σοβαρές ζημιές, ακόμη και όταν ο πεσσός με τη Νίκη ξέφυγε από το βαρούλκο και έπεσε στο έδαφος. Εκείνο που ο Γάλλος παραδέχεται ανοιχτά, όπως σημειώνει και ο Μαζάουερ, είναι η καταστροφή του ίδιου του μνημείου: έγραψε ότι το να γκρεμίσει ολόκληρη την κιονοστοιχία μόνο και μόνο για να πάρει τα γλυπτά δεν διέφερε από βανδαλισμό. 

Ο στόχος του να μεταφέρει ολόκληρη την κιονοστοιχία στο Παρίσι δεν επετεύχθη ποτέ. Στη Γαλλία έφτασαν τελικά οι τέσσερις πεσσοί και αρκετά αρχιτεκτονικά μέλη. Κατά την αποξήλωση δεν έγινε ακριβής τοπογραφική τεκμηρίωση του μνημείου ούτε συστηματική καταλογογράφηση και αρίθμηση των αρχιτεκτονικών μελών που αφαιρέθηκαν. Τα ευρήματα έφτασαν στη Γαλλία ανακατεμένα με όσα είχε πάρει από τη Θάσο, ενώ η τύχη ορισμένων από τα υπόλοιπα αρχιτεκτονικά μέλη που αναφέρει στις επιστολές του παραμένει άγνωστη. 

Τα γλυπτά εντάχθηκαν στις συλλογές του Λούβρου, όπου παραμένουν μέχρι σήμερα. Το 2011–2012 οι τέσσερις πεσσοί, μαζί με τμήματα του επιστυλίου και της ζωφόρου, παρουσιάστηκαν στην έκθεση Au royaume d’Alexandre le Grand: la Macédoine antique, η οποία αποτέλεσε επίσης αφορμή για τη συντήρηση και μελέτη τους.

Οι «Μαγεμένες» στην Αίθουσα των Αυτοκρατόρων (Salle des Empereurs) του Μουσείου του Λούβρου, Παρίσι, 2016. Πηγή: Darafsh Kaviyani / Wikimedia Commons — CC BY-SA 3.0. 

 Εκατόν εξήντα δύο χρόνια αργότερα, η πόλη βλέπει τις μορφές τους μόνο μέσα από πιστά αντίγραφα των τεσσάρων πεσσών, που κατασκευάστηκαν στο Λούβρο και ήρθαν στη Θεσσαλονίκη το 2015 με χρηματοδότηση της ΔΕΘ-Helexpo και τη συνδρομή τοπικών φορέων. Aπό το 2017 βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης. Εκεί φυλάσσεται και ένα αυθεντικό τμήμα του μνημείου, που βρέθηκε τυχαία στη Θεσσαλονίκη το 1997 και έχει ταυτιστεί με τμήμα ενός πέμπτου πεσσού. Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Αστέριο Λιούτα, το κομμάτι αυτό είχε αποσπαστεί από το μνημείο πριν από την αποξήλωση του 1864 και γι’ αυτό διέφυγε της μεταφοράς στη Γαλλία. Είναι το μοναδικό μέχρι σήμερα ταυτισμένο τμήμα των «Μαγεμένων» που βρίσκεται εντός συνόρων. 

Αντίγραφα των «Μαγεμένων» στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης. Πηγή: Deiadameian / Wikimedia Commons — CC BY-SA 4.0.


 Ο θρύλος ήθελε τις «Μαγεμένες» καταδικασμένες να μένουν για πάντα στην ίδια θέση. Η Ιστορία έκανε ακριβώς το αντίθετο: τις απομάκρυνε από αυτήν.


© ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚέΩΝ ΠόΛΙΣ


Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου

Αναδρομική έκθεση ζωγραφικής του Απόστολου Κιλεσσόπουλου με τίτλο «Αειφεγγείς Κόσμοι» εγκαινιάζει την Πέμπτη 15 Οκτωβρίου η Δημοτική Πινακοθήκη Θεσσαλονίκης.

Η έκθεση παρουσιάζει περίπου 100 έργα και επιχειρεί μια συνολική αναδρομή στην καλλιτεχνική πορεία του Απόστολου Κιλεσσόπουλου, ο οποίος γεννήθηκε στην Κατερίνη το 1942. Είναι ζωγράφος, συγγραφέας, σκηνογράφος και σκηνοθέτης, ενώ έχει σπουδάσει Αρχιτεκτονική, Σκηνοθεσία Θεάτρου – Όπερας και Κινηματογράφου στη Γερμανία, την Ιταλία και την Αθήνα.

Ο καλλιτέχνης έχει πραγματοποιήσει 40 ατομικές εκθέσεις στην Ελλάδα και το εξωτερικό, ενώ έχει συγγράψει πέντε βιβλία και έχει παρουσιαστεί το έργο του σε δέκα εκδόσεις τέχνης.

Σημαντικό μέρος της δημιουργικής του πορείας αποτελούν οι δύο μεγαλύτερες τοιχογραφίες στην Ελλάδα, μία εξωτερική στο αμφιθέατρο της Πολυτεχνικής Σχολής του ΑΠΘ και μία εσωτερική στο φουαγιέ του κτιρίου διοίκησης του Πανεπιστημίου.

Το έργο του, που ξεκίνησε από τον γερμανικό εξπρεσιονισμό και στη συνέχεια πέρασε στην αφαίρεση, τα τελευταία χρόνια επικεντρώνεται στη διάσπαση των ορίων του τελάρου και στην αποτύπωση της συμπαντικής δράσης.

Ιδιαίτερη θέση στην έκθεση έχουν τα λεγόμενα dark rooms, στα οποία ο καλλιτέχνης αξιοποιεί ειδικά χρώματα και black light, δημιουργώντας έργα με τρισδιάστατη αίσθηση και μεταφέροντας τον θεατή από το πραγματικό στο συμβολικό.

Όπως σημειώνει η επιμελήτρια της έκθεσης, Δρ. Κάτια Κιλεσοπούλου, κεντρικό στοιχείο στην εικαστική δημιουργία του Απόστολου Κιλεσσόπουλου είναι η σχέση φωτός και σκότους, μέσα από την οποία ο καλλιτέχνης προσεγγίζει ζητήματα που αφορούν τη φύση, το σύμπαν και την ανθρώπινη ύπαρξη.

Η έκθεση «Αειφεγγείς Κόσμοι» διοργανώνεται από τη Δημοτική Πινακοθήκη Θεσσαλονίκης και θα διαρκέσει έως τις 5 Δεκεμβρίου 2026.

Εγκαίνια: Πέμπτη 15 Οκτωβρίου, στις 20:00
Ώρες λειτουργίας: Τρίτη – Παρασκευή 10:00 – 20:00, Σάββατο 10:00 – 18:00.
Κυριακή και Δευτέρα: κλειστά.
Η είσοδος είναι ελεύθερη.

Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου


Την Κυριακή 15 Νοεμβρίου, το Λιβάδι του Δήμου Θέρμης φιλοξενεί την 9η Γιορτή Μανιταριού, μια ξεχωριστή φθινοπωρινή εκδήλωση αφιερωμένη στον φυσικό πλούτο της περιοχής, τα μανιτάρια, την τοπική γαστρονομία και την παράδοση.

Η εκδήλωση θα ξεκινήσει στις 09:00 το πρωί, στον χώρο του Κέντρου Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία (ΚΕΠΕΑ) Λιβαδίου, προσκαλώντας μικρούς και μεγάλους να απολαύσουν μια ημέρα γεμάτη γεύσεις, μουσική, χορό και δραστηριότητες μέσα στο όμορφο φυσικό περιβάλλον της περιοχής.

Η Γιορτή Μανιταριού έχει πλέον καθιερωθεί ως ένας σημαντικός ετήσιος θεσμός για το Λιβάδι, προσελκύοντας κάθε χρόνο εκατοντάδες επισκέπτες που επιθυμούν να συνδυάσουν την επαφή με τη φύση, τη γνωριμία με τα τοπικά προϊόντα και τις γαστρονομικές παραδόσεις του τόπου.

Το φυσικό περιβάλλον του Λιβαδίου χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερο πλούτο αυτοφυών προϊόντων. Κάστανα, φλαμούρι, ρίγανη, τσάι και πολλά ακόμη είδη συνθέτουν τη φυσική ταυτότητα της περιοχής, ενώ ξεχωριστή θέση κατέχουν οι ποικιλίες βρώσιμων μανιταριών, ακόμη και οι τρούφες.

Μέσα από τη διοργάνωση, οι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να γνωρίσουν καλύτερα τον κόσμο των μανιταριών, να ενημερωθούν για τη διατροφική τους αξία, τη χρήση τους στην παραδοσιακή μαγειρική, αλλά και τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζουν στη διατήρηση της ισορροπίας των δασικών οικοσυστημάτων. Ένα πλούσιο πρόγραμμα με γεύσεις, μουσική και δραστηριότητες

Το πρόγραμμα της φετινής γιορτής περιλαμβάνει: Έκθεση και γευσιγνωσία μανιταριών, παραδοσιακές γεύσεις και τοπικά εδέσματα, ζωντανή παραδοσιακή μουσική, παδοσιακούς χορούς και χορευτικά συγκροτήματα, πεζοπορία στη φύση και γνωριμία με το φυσικό περιβάλλον του Λιβαδίου.

Αναλυτικά το πρόγραμμα έχει ως εξής:

10:00 – 11:30. ΚΕΠΕΑ. Ενημερωτική ημερίδα για τη χρήση των μανιταριών Εισηγητές: Περικλής Σιώπης. Είδη μανιταριών – Βρώσιμα και μη βρώσιμα μανιτάρια. Dr Britta Berardelli. Μανιτάρια – Διαβήτης – Καρδιομεταβολικό Σύστημα

11:30 - 12:00. Καφές και γλυκό Κανθαρέλα (χωρίς ζάχαρη).

12:00 – 13:00. Περιήγηση στο περιαστικό δάσος προς γνωριμία των τοπικών ποικιλιών μανιταριών.

13:00 – 16:00. Κεντρική πλατεία Λιβαδίου. Υποδοχή επισκεπτών – Χαιρετισμοί. Προσφορά εδεσμάτων μανιταριών. Χορηγοί: Φώτης Παρασκευαϊδης και Ανδρέας Σλιάρας. Ακολουθεί γλέντι με τη συνοδεία λαϊκής ορχήστρας.

Οι δραστηριότητες έχουν στόχο να προσφέρουν στους επισκέπτες μια ολοκληρωμένη εμπειρία, συνδυάζοντας τη γαστρονομία με την περιβαλλοντική ενημέρωση, την ψυχαγωγία και την ανάδειξη της τοπικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Η 9η Γιορτή Μανιταριού αποτελεί παράλληλα μια ευκαιρία προβολής του φυσικού πλούτου του Λιβαδίου και ενίσχυσης της τοπικής ταυτότητας, αναδεικνύοντας τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, τα προϊόντα της και τις παραδόσεις του τόπου.




Τη διοργάνωση της εκδήλωσης έχουν η Κοινότητα Λιβαδίου, ο Εκπολιτιστικός Σύλλογος Λειβαδιωτών, Κοινωνική Συνεταιριστική Επιχείρηση Γυναικών Λειβαδίου «Ανάπλασις», ΚΕΠΕΑ Λιβαδίου, Σύλλογος Μανιταρόφιλων Θεσσαλονίκης (ΜΑ-ΘΕ), σε συνεργασία με τον Δήμο Θέρμης και την Πολιτική Προστασία Θέρμης.


Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου

Του Δημήτρη Κωνσταντακόπουλου

Κάμποσοι φίλοι μούστειλαν διάφορα ερωτηματικά και σχόλια για το τελευταίο άρθρο μου για το θέμα του καλωδίου και των ελληνοτουρκικών και ελληνοϊσραηλινών σχέσεων. Χωρίς να μπορώ να ξέρω με βεβαιότητα τι θα συμβεί, παραθέτω πάντως τις απαντήσεις που τους έδωσα για ερωτήματα που πιθανώς έχουν και άλλοι αναγνώστες.

Πρέπει να υποχωρήσουμε;

Φίλος διπλωμάτης με ρώτησε αν συνιστώ υποχώρηση. Του έδωσα την εξής απάντηση:

«Έχω την εντύπωση ότι για το καλώδιο έχει προϋπάρξει συμφωνία Αθήνας – Παρισιού Άγκυρας και μας δουλεύουν ΄όλοι μαζί κανονικά. Όπως έγραψα στο άρθρο μου που αναφέρεσαι ήταν το ένα από τα δύο σενάρια που εξέτασα:

“Υπάρχει σοβαρή πιθανότητα να βαδίζουμε σε επικίνδυνη κρίση με την Τουρκία εξαιτίας του καλωδίου μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας, που ετοιμαζόμαστε να ποντίσουμε και που θα συνδέσει την Ελλάδα με την Κύπρο και το Ισραήλ…

Σύμφωνα βέβαια με δημοσιογραφικές πληροφορίες από φιλοκυβερνητικούς κύκλους, η «κρίση του καλωδίου» θα λήξει ομαλά με τους Γάλλους να παρεμβάλλονται ώστε και Ελλάδα και Τουρκία να μπορούν να δηλώσουν ότι είναι ικανοποιημένες.

Ελπίζω ότι οι πληροφορίες θα αποδειχθούν σωστές και δεν θα πάμε σε μια καταστροφική και για μας και για την Τουρκία κρίση προς όφελος του Ισραήλ, αλλά δυστυχώς δεν μπορώ να είμαι βέβαιος, γιατί υπάρχει μια μεγάλη διεθνής δύναμη που σπρώχνει σε τέτοια κατεύθυνση.”

Τώρα νομίζω ότι πρέπει να είμαστε σχεδόν βέβαιοι ότι έχει επέλθει συμφωνία και δεν γνωρίζω αν έχουν δοθεί και άλλα ανταλλάγματα προς την Τουρκία.

Το πολύ πολύ θα έχουμε και πέντε πολεμικά Ελλάδας και Τουρκίας στην περιοχή για να πούμε στους δύο λαούς ότι είμαστε εθνικόφρονες κυβερνήσεις και οι δύο.

Στο ζήτημα αν πρέπει να υποχωρήσουμε στην Τουρκία θα μπορούσα να σου απαντήσω ότι δεν χάραξα εγώ την πολιτική που μας έφερε εδώ, ούτε στο ζήτημα των σχέσεων με το Ισραήλ, ούτε στην υπόθεση του καλωδίου.

Επειδή όμως θα μπορούσες να θεωρήσεις μια τέτοια απάντηση ως υπεκφυγή και αν απομονώναμε το θέμα του καλωδίου και θέλαμε να το φτιάξουμε οπωσδήποτε και με δεδομένο ότι τα ύδατα από όπου περνάει δεν είναι νομίμως ούτε δικά μας, ούτε της Τουρκίας, αφού δεν υπάρχει οριοθέτηση στην περιοχή, θα έστελνα ένα έγγραφο ειδοποίησης (όχι αίτημα έγκρισης) στην Τουρκία, κατ’ εφαρμογήν της ρητής επιταγής καλοπιστίας και αποφυγής των εντάσεων της Σύμβασης για το Δίκαιο της Θάλασσας για τις αμφισβητούμενες περιοχές, στο οποίο θα ανέφερα ρητώς ότι το έγγραφο αποστέλλεται μόνο σε ένδειξη καλοπιστίας και προς αποφυγή εντάσεων και, φυσικά, δεν συνιστά καμμία αναγνώριση των έωλων ισχυρισμών της Άγκυρας.

Πιστεύω ότι η Τουρκία δεν θα τολμούσε να εμποδίσει στρατιωτικά το καλώδιο. Αν το έκανε δεν θα πήγαινα σε μια σύρραξη που θα με κατέστρεφε ακόμα κι αν νικούσα, αλλά θα κατήγγελλα την Άγκυρα σε όλα τα διεθνή φόρα και θα της έκανα όσο περισσότερο ζημιά μπορούσα.

Για να μην υπάρξει παρεξήγηση, συνιστώ αυτή την αντιμετώπιση μόνο στην ανατολική Μεσόγειο. Όχι στο Αιγαίο. Μεταξύ των ελληνικών νησιών οφείλουμε να απαντήσουμε ακόμα και διακινδυνεύοντας πόλεμο και ίσως πρέπει και να τους το πούμε, ανεπισήμως ή και επισήμως (casus belli). Δεν είναι δυνατό να ανεχθούμε παρεμπόδιση σύνδεσης των ελληνικών νησιών».

Το νομικό καθεστώς των θαλασσών

Ένας άλλος φίλος, δημοσιογράφος αυτός, μου συνέστησε να μην επιμένω στο ότι δεν υπάρχουν νόμιμες ελληνικές και τουρκικές θαλάσσιες ζώνες και αντίστοιχα κυριαρχικά δικαιώματα, όπως μας τριβελίζουν το κεφάλι οι πολιτικοί και τα ΜΜΕ, γιατί αν συνεχίσω να το κάνω «θα πέσουν να με φάνε».

Δεν θα είναι η πρώτη φορά που μπορεί να συμβεί αυτό, αν και σπανίως έχουν επιχειρήσει «υπεργείως» και με επιχειρήματα, το έχουν κάνει και αρκετά αποτελεσματικά “υπογείως”.

Η αλήθεια όμως είναι ότι, αν δεν οριοθετηθεί μεταξύ Ελλάδας, Τουρκίας και Κύπρου υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ δεν μπορούν να υπάρξουν νομίμως. Αυτή η προϋπόθεση υφίσταται από τη Διεθνή Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας.

Εκεί άλλωστε προσκρούει από το 1974 η οριοθέτηση υφαλοκρηπίδας στο Αιγαίο.

ΑΟΖ με την Κύπρο

Μα γιατί δεν ανακηρύσσουμε και οριοθετούμε ΑΟΖ με την Κύπρο; Είναι μια ερώτηση που μου έκανε φίλος δημοσιογράφος.

Μπορούμε ασφαλώς να το κάνουμε. Θέμα τακτικής επιλογής είναι αν θα το κάνουμε. Εν πολλοίς το έχουμε ήδη κάνει με τον νόμο Μανιάτη.

Αλλά δεν παράγει μια τέτοια συμφωνία νομικώς ισχυρά δικαιώματα, γιατί δεν έχει λάβει υπόψι της την Τουρκία, όπως και δεν παράγει το τουρκολιβυκό μνημόνιο που δεν έλαβε υπόψι του την ύπαρξη της Ελλάδας και της Αιγύπτου.

Ο Μητσοτάκης δεν μπορεί να πάει σε πόλεμο

Την άποψη αυτή διατύπωσε φίλος που παρακολουθεί στενά και σε βάθος την εξωτερική πολιτική της χώρας.

Πιθανότατα έχει δίκηο. Αλλά δεν μπορώ να αγνοήσω την ανοιχτή και συστηματική προσπάθεια με δημοσιεύματα και άλλους τρόπους να αυξηθεί η ένταση και να δημιουργηθεί πολεμική ατμόσφαιρα από τους Ισραηλινούς φίλους και συμμάχους (τελευταίο δείγμα εδώ) .

Ούτε μπορώ να αγνοήσω την εμφάνιση, από το 2010 και μετά, ενός διαρκώς ογκούμενου ρεύματος «νεοεθνικοφρόνων φίλων του Ισραήλ» με ιδέες που, αν τυχόν τις πραγματοποιούσαμε, θα πηγαίναμε σε πόλεμο με την Τουρκία.

Δεν κάνω δίκες προθέσεων και δεν υπαινίσσομαι ότι οι ιδέες τους υπαγορεύονται από το Ισραήλ. ‘Ισως να έχουν διακρίνει κάποια «γεωπολιτική ευκαιρία» λόγω της διαμάχης με την Τουρκία, γι’ αυτό και εμφανίστηκαν το 2010, αν και οι ιδέες τους για τα χωρικά ύδατα και την ΑΟΖ θα μπορούσαν να έχουν διατυπωθεί από το 1995, όταν τέθηκε σε ισχύ η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας.

Οι ιδέες προετοιμάζουν τις πράξεις. Ζούμε σε περιβάλλον εξαιρετικά έντονης εσωτερικής και διεθνούς αβεβαιότητας και δεν γνωρίζω αν αύριο κάποιος θα σκεφτεί να τα εφαρμόσει όλα αυτά.

Το αίνιγμα του «προληπτικού πολέμου»

Ορισμένοι άλλοι φίλοι είναι σκεπτικιστές ως προς τη σοβαρότητα του εξαιρετικά αποσταθεροποιητικού, τυχοδιωκτικού και ανόητου δόγματος του «προληπτικού πολέμου» που υιοθέτησε επισήμως η Ελλάδα. Μου λένε ότι τα λένε, αλλά δεν θα τα κάνουν.

Τότε όμως γιατί τα λένε; Αν η επίσημη Ελλάδα δεν ξέρει τι λέει και γιατί το λέει πως μπορώ εγώ να κοιμάμαι ήσυχος;

Μάλιστα ο Αρχηγός ΓΕΕΘΑ κ. Χούπης, που το ανακοίνωσε πανηγυρικά είπε ότι άντλησε διδάγματα από την Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή.

Τι να πω εγώ τώρα; Στην Ουκρανία ο κ. Πούτιν εφήρμοσε την τακτική του προληπτικού πλήγματος και τεσσεράμισυ χρόνια μετά δεν έχει τελειώσει ο πόλεμος. Το Ισραήλ και οι ΗΠΑ έκαναν το ίδιο με το Ιράν και είχαν ως αποτέλεσμα τη σοβαρότερη μεταπολεμική ήττα τους, χειρότερη και από αυτή του Βιετνάμ.

Είναι τόσο δύσκολο για τους στρατιωτικούς μας να αντιληφθούν ότι αυτό το δόγμα είναι πρόσκληση για την Τουρκία να μας χτυπήσει, προτού τη χτυπήσουμε προληπτικά.

Φαίνεται ότι η αποσύνθεση και ο ανορθολογισμός έχουν πλέον καταλάβει όλη τη χώρα και το κράτος. Ας ελπίσουμε ότι ο Θεός θα βάλει το χέρι του.

Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου


Η COP31, η Παγκόσμια Διάσκεψη του ΟΗΕ για το Κλίμα, αρχίζει στις 9 Νοεμβρίου στην Αττάλεια της Τουρκίας. Για ακόμη μία φορά, κυβερνήσεις, επιστήμονες και εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών θα συζητήσουν την κλιματική κρίση, τις δεσμεύσεις και τα μέτρα που απαιτούνται για την αντιμετώπισή της.

Είναι αδύνατο κανείς να παρακολουθήσει τις λεπτομέρειες της Διάσκεψης, και είναι δύσκολο να είσαι αισιόδοξος για το αποτέλεσμα, με βάση την εμπειρία των προηγούμενων. Όμως, ας θέσουμε ένα ερώτημα, που βρίσκεται πίσω από όλες αυτές τις συζητήσεις. Εφόσον οι επιστήμονες προειδοποιούν για τους κινδύνους της κλιματικής αλλαγής και είναι πλέον κοινή διαπίστωση ότι η συνεχής αύξηση της παραγωγής και της κατανάλωσης εξαντλεί φυσικούς πόρους, καταστρέφει οικοσυστήματα και επιβαρύνει το κλίμα, μήπως ήρθε η ώρα να αναθεωρήσουμε την ίδια την έννοια της οικονομικής ανάπτυξης; Μπορούμε να συνεχίσουμε να επιδιώκουμε αέναη αύξηση του παραγόμενου πλούτου, όταν γνωρίζουμε ότι αυτή στηρίζεται σε έναν φυσικό πλούτο, που δεν είναι ανεξάντλητος;

Η λογική λέει ότι κάπου πρέπει να μπει ένα όριο! Αυτό, βέβαια, δεν μπορεί να απαιτηθεί με τον ίδιο τρόπο από όλες τις χώρες. Οι φτωχότερες κοινωνίες έχουν δικαίωμα στην ανάπτυξη, στην αξιοπρεπή διαβίωση, στην πρόσβαση σε τροφή, νερό, ενέργεια, υγεία και εκπαίδευση. Δεν μπορεί να τους ζητάμε να παραμείνουν φτωχές, για να διατηρήσουν οι πλουσιότερες χώρες τον σημερινό τρόπο ζωής τους. Εδώ βρίσκεται το πραγματικό ζήτημα της δικαιοσύνης.

Η ανάγκη περιορισμού της υπερκατανάλωσης και της άσκοπης παραγωγής πλούτου αφορά πρωτίστως τις κοινωνίες, που έχουν ήδη ξεπεράσει τα όρια της βιώσιμης κατανάλωσης. Και η δικαιότερη αναδιανομή του πλούτου είναι απαραίτητη, για να μην οδηγήσει αυτό σε άλλη μια θυσία των φτωχότερων. Δεν μιλάμε για επιστροφή στη φτώχεια ούτε για άρνηση της προόδου. Μιλάμε για διαφορετική αντίληψη της ευημερίας.

Η «λιτή ευημερία» σημαίνει να ζούμε καλά, χωρίς να παράγουμε και να καταναλώνουμε περισσότερο. Να καλύπτουμε τις πραγματικές ανάγκες, να περιορίζουμε τη σπατάλη, να προστατεύουμε τα κοινά αγαθά και να μοιράζουμε δικαιότερα τον κοινωνικό πλούτο. Η φύση, άλλωστε, δεν διαπραγματεύεται τα όριά της. Θα τα επιβάλει με τον δικό της τρόπο και θα το γευτούμε με την εξάντληση των πόρων, με την κλιματική αποσταθεροποίηση και την υποβάθμιση των οικοσυστημάτων.

Το ζήτημα, λοιπόν, δεν είναι αν θα αλλάξουμε. Είναι αν θα κάνουμε την αλλαγή με κοινωνική δικαιοσύνη και σχέδιο, ή θα αναγκαστούμε να αντιμετωπίσουμε τις συνέπειες της οικολογικής κρίσης.

Η COP31 πρέπει να γίνει μια ακόμη αφορμή να συζητήσουμε όχι μόνο πώς θα μειώσουμε τις εκπομπές, αλλά και ποια οικονομία, ποια κοινωνία και ποια ευημερία θέλουμε πραγματικά. Γιατί η βιωσιμότητα δεν είναι να συνεχίσουμε την ίδια πορεία με λιγότερες εκπομπές. Είναι να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει να ζούμε καλά, μέσα στα όρια του πλανήτη και με δικαιοσύνη για όλους.

Στέφανος Σταμέλλος


Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου

από τον Maurice Lemoine* /  reseauinternational 

Μια γενοκτονία, μια σιωπηλή γενοκτονία, μια γενοκτονία που δεν τολμά να πει το όνομά της... Σχεδόν εννέα εκατομμύρια Κουβανές γυναίκες, άνδρες και παιδιά υφίστανται μια γενοκτονία σε αργή κίνηση. Φυσικά, γνωρίζουμε πολύ καλά την ανάγκη για επαγρύπνηση σχετικά με τη χρήση αυτού του όρου - «γενοκτονία» - όπως ορίζεται τέλεια στο διεθνές δίκαιο, αλλά που κάποιοι εξακολουθούν να τολμούν να αμφισβητήσουν έναντι όλων των στοιχείων που αφορούν τον παλαιστινιακό λαό. Θα τον χρησιμοποιήσουμε σκόπιμα, αφού οι Δημοκρατικοί βουλευτές της Βόρειας Αμερικής Μαρκ Πόκαν (Ουισκόνσιν), Τερέζα Λεζέρ Φερνάντεζ (Νέο Μεξικό), Μαξίμ Ντέξτερ (Όρεγκον) και Ντέλια Ραμίρεζ (Ιλινόις), επιστρέφοντας από ένα ταξίδι στην Κούβα από τις 9 έως τις 13 Ιουλίου 2026, τον επέλεξαν για να περιγράψουν τον αποκλεισμό που επιβλήθηκε στο νησί από τη χώρα τους.

Προηγουμένως, το Διεθνές Δικαστήριο κατά του Αποκλεισμού της Κούβας, το οποίο πραγματοποιήθηκε στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 2023, στην απόφασή του της 17ης Νοεμβρίου, είχε ήδη καταλήξει στο συμπέρασμα ότι αυτός ο αποκλεισμός, που επιβλήθηκε σκόπιμα σε έναν ολόκληρο λαό, θα μπορούσε να θεωρηθεί γενοκτονία.

Θα πρέπει να ανατρέξουμε στην ιστορία αυτού του αδιάλειπτου αποκλεισμού, που ανακοινώθηκε από την Ουάσιγκτον ήδη από το 1960 με τον διακηρυγμένο στόχο της αποδυνάμωσης της κουβανικής οικονομίας για να προκαλέσει «πείνα, απελπισία και ανατροπή της κυβέρνησης», ενός αποκλεισμού που ενισχύεται τακτικά από μέτρα όπως οι νόμοι Torricelli (1992) και Helms Burton (1996), ενώ παράλληλα διεξάγουμε έναν ολοκληρωτικό πόλεμο των μέσων ενημέρωσης εναντίον της Κούβας;

Υπόμνημα του Βοηθού Υφυπουργού Εξωτερικών Λέστερ Μάλορι προς τον Υφυπουργό Εξωτερικών για τις Διαμερικανικές Υποθέσεις Ρόι Ρ. Ρούμποτομ (6 Απριλίου 1960): «Ο μόνος προβλέψιμος τρόπος για να υπονομευτεί η εγχώρια υποστήριξη [για τον Φιντέλ Κάστρο] είναι να υποκινηθεί η απογοήτευση και η δυσαρέσκεια εκμεταλλευόμενοι την οικονομική δυσαρέσκεια και τις δυσκολίες».


Ενώ η κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών έχει από καιρό τιμωρήσει τράπεζες και εταιρείες όλων των εθνικοτήτων που δραστηριοποιούνται στην Κούβα, εδώ και σχεδόν ένα χρόνο έχει εντείνει τον οικονομικό, εμπορικό και χρηματοπιστωτικό αποκλεισμό επεκτείνοντάς τον σε ενεργειακό εμπάργκο, με στόχο να προκαλέσει αλλαγή καθεστώτος. Στις 29 Ιανουαρίου 2026, ο Ντόναλντ Τραμπ υπέγραψε εκτελεστικό διάταγμα που επιβάλλει δασμούς στις χώρες που πωλούν πετρέλαιο στην Κούβα - το οποίο μετονομάστηκε σε «απειλή για την εθνική ασφάλεια των ΗΠΑ»! Καμία χώρα δεν τόλμησε να το παραβιάσει, φοβούμενη αντίποινα. «Από τον Ιανουάριο του 2026, η κατάσταση έχει γίνει πιο σκληρή και επικίνδυνη, με την επιβολή ενεργειακού αποκλεισμού που, μέσω εκφοβισμού και εξαναγκασμού, απαγορεύει σε όλες τις χώρες να εξάγουν καύσιμα στην Κούβα, κάτι που ισοδυναμεί με ναυτικό αποκλεισμό, που θεωρείται πράξη πολέμου βάσει του διεθνούς δικαίου », εξηγεί ορθώς η κουβανική κυβέρνηση.

Η πίεση που ασκούν οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι τέτοια που η ισπανική εταιρεία Telstar αρνήθηκε πρόσφατα να πουλήσει ένα εξάρτημα σε έναν ιδιώτη, πολίτη μιας χώρας της Βόρειας Ευρώπης, ο οποίος σκόπευε να το στείλει στο Ορθοπεδικό Νοσοκομείο Frank Pais στην Αβάνα για την επισκευή μιας συσκευής απαραίτητης για ιατρικές εξετάσεις. Επτά διεθνείς ξενοδοχειακές αλυσίδες εγκατέλειψαν το νησί φέτος, όπου διαχειρίζονταν το 46% των εγκαταστάσεων, συμπεριλαμβανομένων των ισπανικών εταιρειών Meliá (15 καταστήματα) και Iberostar (12 από τα 18 που διαχειριζόταν), της καναδικής εταιρείας Blue Diamond Resorts (62 ξενοδοχεία) και της ινδονησιακής εταιρείας Archipelago International (6 ακίνητα). Οι Air France, Iberia και οι καναδικές αεροπορικές εταιρείες έχουν αναστείλει τις πτήσεις τους προς την Αβάνα. Μόλις αυτό το καλοκαίρι, ένα πλοίο που ανήκει στην Compagnie Maritime d'Affrètement-Compagnie Générale Maritime (CMA-CGM), την τρίτη μεγαλύτερη εταιρεία μεταφοράς εμπορευματοκιβωτίων στον κόσμο, είχε προγραμματιστεί να παραδώσει ένα φορτίο στην Κούβα, αποτέλεσμα μιας εκστρατείας συγκέντρωσης χρημάτων. Το ξεφόρτωσε χωρίς εξηγήσεις στο Κίνγκστον (Τζαμάικα), υποκύπτοντας επίσης στις πιέσεις της Βόρειας Αμερικής, κάτι που δεν πρέπει να ήταν πολύ επώδυνο για τον ηγέτη του, Ροντόλφ Σααντέ, επίσης ιδιοκτήτη μέσων ενημέρωσης όπως το BFM TV ή το RMC .

Ποιες είναι οι επιπτώσεις του αποκλεισμού, ιδίως του πετρελαϊκού αποκλεισμού, από τις αρχές του 2026; Διακοπές ρεύματος που διαρκούν 20 έως 22 ώρες την ημέρα, με έντεκα από τους δεκαπέντε θερμοηλεκτρικούς σταθμούς εκτός λειτουργίας· ιατρικό και νοσοκομειακό εξοπλισμό εκτός λειτουργίας· ακινητοποιημένα ασθενοφόρα· 100.000 ασθενείς, συμπεριλαμβανομένων 12.000 παιδιών, σε λίστες αναμονής χωρίς προγραμματισμένες χειρουργικές επεμβάσεις· και διαταραγμένες υπηρεσίες όπως η αποκομιδή απορριμμάτων. Οι μεταφορές και όλες οι σχετικές δραστηριότητες έχουν διαταραχθεί σοβαρά, αν όχι ανασταλεί. Με την έλλειψη βασικών αγαθών, οι τιμές εκτοξεύονται στα ύψη λόγω ελλείψεων και ο μέσος μισθός δεν επαρκεί πλέον για την κάλυψη βασικών αναγκών.

Δυσπιστος όταν αναφέρεται η γενοκτονία που υπέστη ο κουβανικός λαός, ένας νεαρός άνδρας που συναντήθηκε σε μια φιλοπαλαιστινιακή διαδήλωση αντιδρά: «Αλλά δεν πεθαίνουν άνθρωποι εκεί, έτσι δεν είναι;» Ναι, πεθαίνουν! Οι ασθενείς πεθαίνουν από καρκίνο - το ποσοστό επιβίωσης του οποίου έχει μειωθεί από 85% σε 65% λόγω έλλειψης φαρμάκων και εξοπλισμού. Η βρεφική θνησιμότητα - προηγουμένως η χαμηλότερη στην ήπειρο, χαμηλότερη όχι μόνο από αυτή των Ηνωμένων Πολιτειών αλλά ακόμη και του Καναδά - έχει σχεδόν τριπλασιαστεί: αυτό σημαίνει ότι περισσότερα από χίλια μωρά έχουν πεθάνει. Οι χειρουργικές επεμβάσεις γίνονται υπό το φως των κινητών τηλεφώνων. Λόγω της έλλειψης φαρμάκων, τα οποία η Κούβα δεν μπορεί πλέον να εισάγει ή να κατασκευάσει, οι ασθενείς δεν λαμβάνουν πλέον την απαραίτητη φροντίδα για την επιβίωσή τους.

Την 1η Μαΐου, ένα άλλο εκτελεστικό διάταγμα του Τραμπ επέκτεινε τα καταναγκαστικά μέτρα στους βασικούς χρηματοοικονομικούς, μεταλλευτικούς και ενεργειακούς τομείς της Κούβας. Στις 2 Σεπτεμβρίου, επιβλήθηκαν κυρώσεις σε μια εταιρεία εισαγωγής πετρελαίου. Σύμφωνα με την έκθεση που θα παρουσιάσει η Κούβα στον ΟΗΕ στα τέλη Οκτωβρίου, ο αποκλεισμός προκάλεσε ζημίες άνω των 8 δισεκατομμυρίων δολαρίων μεταξύ Μαρτίου 2025 και Φεβρουαρίου 2026 , με τις σωρευτικές ζημίες να ανέρχονται σε 179 δισεκατομμύρια δολάρια.

Ο Τραμπ και ο υπουργός Εξωτερικών του, «Ναρκο» Ρούμπιο, ισχυρίζονται ότι η Κούβα είναι καταφύγιο για εχθρικές ξένες δυνάμεις «που απειλούν τις Ηνωμένες Πολιτείες» και, ως εκ τούτου, απειλούν τακτικά το νησί με στρατιωτική επίθεση. Η ανάπτυξη σημαντικών στρατιωτικών δυνάμεων των ΗΠΑ στη Φλόριντα κατά τη διάρκεια του Σεπτεμβρίου εγείρει φόβους ότι αυτή η συχνά διατυμπανιζόμενη απειλή μπορεί σύντομα να υλοποιηθεί. Ο ίδιος ο Τραμπ δήλωσε: «Δεν νομίζω ότι μπορούμε να τους ασκήσουμε περισσότερη πίεση, εκτός από το να παρέμβουμε και να καταστρέψουμε αυτό το μέρος!»

Τα νέα μέτρα που εγκρίθηκαν στα τέλη Σεπτεμβρίου στοχεύουν πλέον στον ιδιωτικό τομέα, ο οποίος αναπτύσσεται στο πλαίσιο των προσπαθειών μετασχηματισμού που έχουν αναληφθεί τα τελευταία χρόνια για την αποκατάσταση και βελτίωση της οικονομικής κατάστασης. «Αυτές οι ενέργειες κατά του κουβανικού ιδιωτικού τομέα καταδεικνύουν σαφώς ότι η μόνη πρόθεση των Ηνωμένων Πολιτειών είναι να προκαλέσουν τα μέγιστα δεινά στον λαό μας και να περιορίσουν την εφαρμογή οικονομικών και κοινωνικών μετασχηματισμών», δήλωσε ο Πρόεδρος Μιγκέλ Ντίας-Κανέλ .

Η κυβέρνηση των ΗΠΑ ασκεί επίσης με επιτυχία πιέσεις σε κυβερνήσεις που βασίζονταν σε κουβανικές ιατρικές αποστολές. Σημαντική πηγή ξένου συναλλάγματος, αυτές οι αποστολές συνέβαλαν στο παγκόσμιο κύρος αυτού του μικρού νησιού της Καραϊβικής, το οποίο έχει πραγματοποιήσει πάνω από 600.000 αποστολές σε σχεδόν 160 χώρες. Το 2026, η Τζαμάικα, η Γουατεμάλα και η Ονδούρα ήταν μεταξύ των χωρών που έστειλαν κουβανικές ιατρικές αποστολές στην πατρίδα τους. Αντίθετα, η περίπτωση της Καλαβρίας είναι ενδιαφέρουσα: αυτή η φτωχή περιοχή της Ιταλίας λαμβάνει εδώ και καιρό κουβανική ιατρική βοήθεια. Στις αρχές του έτους, υπό την έντονη πίεση του πρέσβη των ΗΠΑ στην Ιταλία, ο δεξιός κυβερνήτης της Καλαβρίας ουσιαστικά απάντησε: «Στείλτε μου 300 Αμερικανούς γιατρούς και θα στείλω τους Κουβανούς πίσω!» Και δεν έκανε πίσω. Το Υπουργείο Εξωτερικών πάγωσε τους μισθούς των γιατρών, αλλά παρόλα αυτά παρέμειναν στην Καλαβρία μέχρι στιγμής.

Οι Κουβανοί εκπρόσωποι αντέδρασαν έντονα στην ψευδή και προσβλητική ομιλία του Τραμπ στην 81η σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών, στην οποία αποκάλεσε την Κούβα «εντελώς αποτυχημένο κράτος» - μια ομιλία που προκάλεσε την αποχώρηση της κουβανικής αντιπροσωπείας, όπως ακριβώς η ομιλία του Μπενιαμίν Νετανιάχου προκάλεσε την αποχώρηση εβδομήντα επτά αντιπροσωπειών. Η τρέχουσα κατάσταση της Κούβας δεν είναι, στην πραγματικότητα, η αποτυχία ενός συστήματος, αλλά η συνέπεια της πολιτικής μιας υπερδύναμης να χρησιμοποιεί κάθε μέσο που έχει στη διάθεσή της για να εμποδίσει ένα μικρό έθνος να λειτουργήσει κανονικά. Έτσι, ουσιαστικά αποκομμένοι από το εμπόριο με τον υπόλοιπο κόσμο, ο λαός υποφέρει όχι μόνο από ελλείψεις μεταφορών, ενέργειας, πόσιμου νερού, τροφίμων και επαρκούς υγειονομικής περίθαλψης, αλλά ακόμη και από έλλειψη οικονομικής δραστηριότητας: ο τουρισμός, στον οποίο η Κούβα είχε επιλέξει να βασίσει την οικονομία της, έχει καταρρεύσει, εξαπλασιασμένος τα τελευταία δύο χρόνια, λόγω της πίεσης των ΗΠΑ και του φόβου που έχει ενσταλαχθεί στους πιθανούς τουρίστες να επισκεφθούν μια χώρα «όπου τίποτα δεν λειτουργεί πια». Λόγω της απόσυρσης των αλυσίδων ξενοδοχείων που αναφέρθηκαν προηγουμένως, 25.000 θέσεις εργασίας απειλούνται άμεσα. Δεν περνάει σχεδόν καμία εβδομάδα χωρίς να ανακοινωθεί κάποιο νέο σύνολο μέτρων καταναγκασμού, σε σημείο που η απαρίθμησή τους θα ήταν άσκοπη, καθώς το παρόν άρθρο χρειάζεται να ενημερώνεται πολύ συχνά και συνεχώς.

Αντιμέτωποι με αυτή την πραγματικότητα της καθημερινής ζωής, η οποία έχει γίνει σχεδόν αφόρητη λόγω της εντατικοποίησης του αποκλεισμού, πώς αντιδρούν οι Κουβανοί;

Ο κουβανικός λαός έχει επίγνωση της δικής του ιστορίας, στην οποία μοιάζει με τον λαό της Αϊτής, ο οποίος είναι επίσης περήφανος που νίκησε τον μεγαλύτερο στρατό του κόσμου εκείνη την εποχή, διεξάγοντας τον πρώτο πόλεμο ανεξαρτησίας στην Αμερική. Ένα από τα μεγάλα ιδιοφυή χτυπήματα του Φιντέλ Κάστρο ήταν, το 1959, να εδραιώσει τη νικηφόρα Επανάσταση στις ρίζες της κουβανικής ιστορίας, κυρίως μέσω της πανταχού παρούσας αναφοράς στον Χοσέ Μαρτί. Με αυτήν την κληρονομιά και με αυτήν άλλων μεγάλων προσωπικοτήτων, ξεκινώντας από τον Κάρλος Μανουέλ ντε Σεσπέντες, δημιουργείται μια συνέχεια μεταξύ των προηγούμενων αγώνων και της Επανάστασης του 1959, η οποία σφυρηλάτησε μια διεκδικημένη και αγκαλιασμένη εθνική ταυτότητα αντίστασης στην καταπίεση. Η δύναμη του κουβανικού λαού έγκειται περισσότερο στην ηθική που στηρίζει αυτήν την εθνική ταυτότητα, της οποίας το σύνθημα είναι η «κυριαρχία», παρά στην προσήλωση στο σοσιαλιστικό ή κομμουνιστικό μοντέλο κοινωνικής οργάνωσης. Ή ίσως θα ήταν πιο ακριβές να πούμε ότι τα δύο συγχωνεύονται και αλληλοτροφοδοτούνται.

Η πλειοψηφία των Κουβανών, επομένως, καθοδηγείται από την υπερηφάνεια που αντλούν από την ιστορία τους: δεν έχουν αποτρέψει στρατιωτικές εισβολές όπως η εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων και οι απόπειρες δολοφονίας εναντίον των ηγετών τους; Συνέβαλαν στο τέλος του απαρτχάιντ, στην απελευθέρωση αρκετών αφρικανικών χωρών από την αποικιακή κυριαρχία, στην καταπολέμηση επιδημιών (Έμπολα και COVID-19) και στην καταπολέμηση του αναλφαβητισμού με τις αποστολές "Yo, si! puedo!". Αυτή η επίγνωση ότι είναι ένας λαός που εφαρμόζει τον διεθνισμό και την ανιδιοτελή αλληλεγγύη είναι μια ψυχολογική δύναμη που ένας Δυτικός μπορεί να δυσκολεύεται να κατανοήσει χωρίς να τη βιώσει από πρώτο χέρι, αλλά είναι αναμφισβήτητη. Ίσως το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα είναι η υποδοχή χιλιάδων παιδιών που επλήγησαν από την πυρηνική καταστροφή του Τσερνομπίλ το 1986. Η Κούβα τα υποδέχτηκε, τα φρόντισε και τα εκπαίδευσε. Ένας φίλος διηγήθηκε πριν από λίγα χρόνια ότι, όταν συνάντησε την Κουβανή γιατρό που ήταν υπεύθυνη για τη θεραπεία αυτών των χιλιάδων παιδιών, της είπε: "Αλλά είναι Ουκρανοί και τώρα η Ουκρανία είναι μια χώρα που, στη διεθνή σκηνή, έχει θέσεις αντίθετες με αυτές της Κούβας! Γιατί συνεχίζετε να τα βοηθάτε;" Κοιτάζοντάς τον ευθεία στα μάτια, η γιατρός απάντησε απαλά: «Και ίσως τα παιδιά ευθύνονται γι' αυτό; »

Πάνω από εξήντα χρόνια αποκλεισμού έχουν βελτιώσει την ικανότητα των Κουβανών να φαντάζονται εναλλακτικές λύσεις, να εφευρίσκουν, να επισκευάζουν, να ανακυκλώνουν. Χάρη σε αυτή την ευρηματικότητα, τα αμερικανικά αυτοκίνητα της δεκαετίας του 1950 εξακολουθούν να κυκλοφορούν στους δρόμους! Για δεκαετίες, δεν ήταν ασυνήθιστο να βλέπεις ένα από αυτά τα υπέροχα συντρίμμια στους δρόμους της Αβάνας, με το καπό ανοιχτό, τον ιδιοκτήτη δίπλα του, με τον πυρσό στο χέρι, απασχολημένο με την κατασκευή ενός ελαττωματικού εξαρτήματος. Σήμερα, κυκλοφορούν αμέτρητα μοτοσικλετιστικά ταξί, εξοπλισμένα με ηλιακό πάνελ τοποθετημένο πάνω από την καμπίνα επιβατών. Έτσι, μετά από τέτοια κατορθώματα, μήπως πρέπει τώρα να υποταχθούμε σε έναν Ντόναλντ Τραμπ και έναν «Ναρκο» Ρούμπιο;


Αβάνα μόνιμης «ευρηματικότητας» (φωτογραφίες Maurice Lemoine).

Ωστόσο, ανεξάρτητα από τη δύναμη της αντίστασης, κανείς δεν θα σκεφτόταν να αρνηθεί ότι η κατάσταση έχει επιδεινωθεί σε σημείο που να έχει γίνει σχεδόν αφόρητη.

Περίπου δύο εκατομμύρια Κουβανοί έχουν επιλέξει την οδό της εξορίας (ένα φαινόμενο κοινό στις χώρες της Καραϊβικής λόγω των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν όλες, αν και είναι προφανώς πιο έντονο στην Κούβα). Πολλοί θα ήθελαν να το κάνουν αυτό για να εξασφαλίσουν το μέλλον των οικογενειών τους, αν είχαν τα οικονομικά μέσα. Ένα τμήμα του πληθυσμού υπομένει τα βάσανα και τις στερήσεις με μοιρολατρία. Ένα σημαντικό μέρος έχει φτάσει στο σημείο θραύσης του και, χωρίς να το λέει πάντα, πιθανότατα θα δεχόταν οποιαδήποτε αλλαγή -εκτός από στρατιωτική επέμβαση- αρκεί να θέσει τέλος στις κακουχίες και τα βάσανα της καθημερινής ζωής. Ένα μικρό τμήμα είναι ευάλωτο στις μεθόδους που χρησιμοποιούν οι Ηνωμένες Πολιτείες για να επηρεάσουν την κοινή γνώμη. Αλλά, παρά την τεράστια χρηματοδότηση που αφιερώνει η βορειοαμερικανική κυβέρνηση στη δημιουργία και διατήρηση ενώσεων της «κοινωνίας των πολιτών», κοινωνικών δικτύων και «ελεύθερων μέσων ενημέρωσης» που αντιτίθενται στο «καθεστώς», δεν προκύπτει κανένα μαζικό κίνημα από αυτή την λεγόμενη «κοινωνία των πολιτών» για να «ανατρέψει την κυβέρνηση» - ενώ το ένα χιλιοστό αυτών των στερήσεων θα έβαζε εκατομμύρια διαδηλωτές στους δρόμους οποιασδήποτε δυτικής χώρας.

Οι Κουβανοί είναι ειλικρινείς και πολλοί επικρίνουν την κυβέρνησή τους ή το οικονομικό σύστημα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που εκφράζουν επιφυλάξεις ή ακόμη και εχθρότητα απέναντι στα μέτρα απελευθέρωσης της αγοράς που ανακοίνωσε η κυβέρνηση τον Ιούνιο του 2026. Ωστόσο, η συντριπτική πλειοψηφία δεν έχει καμία επιθυμία να ανατρέψει την κυβέρνηση, γνωρίζοντας καλά ότι τα βάσανά της προκαλούνται από την αμερικανική κυβέρνηση. Είναι επίσης αξιοσημείωτο ότι, ούτε πριν από τον θάνατο του Φιντέλ Κάστρο πριν από δέκα χρόνια ούτε έκτοτε, ο κουβανικός λαός δεν έχει μπερδέψει την κυβέρνηση των ΗΠΑ με τον αμερικανικό λαό, ούτε έχει επιδείξει κάποια εχθρότητα προς τον τελευταίο.

«Με φωνάζουν Ελ Φλάκο [ο αδύνατος] », μου εμπιστεύεται χαμογελώντας ένας υπάλληλος εστιατορίου. Ένας άλλος περαστικός, ακούγοντας, παρεμβαίνει: «Κι εγώ, είμαι ο Ελ Φλάκο» και ένας τρίτος προσθέτει: «Είμαστε όλοι αδύνατοι λόγω υποσιτισμού!» Τότε και οι τρεις ξεσπούν σε γέλια. Ένας πολύ κουβανέζικος τρόπος αντιμετώπισης της κατάστασης μέσω του χιούμορ...
«Flaco» της υπαίθρου (φωτογραφία Anne Cauwel [AC]).

Ο καθένας βρίσκει μέσα του τα εφόδια για να «κρατηθεί»: ένας τρομακτικά αδύνατος κιθαρίστας που εκπροσωπεί την Εθνική Ένωση Συγγραφέων και Καλλιτεχνών της Κούβας (UNEAC) στη Σάντα Κλάρα εκμυστηρεύεται ότι συχνά απελπίζεται. «Και τι κάνεις μετά;» «Παίρνω την κιθάρα μου και παίζω, παίζω, παίζω!!!» Ένας ξεναγός αναπαρασταίνει για μια ομάδα το επεισόδιο του εκτροχιασμού του θωρακισμένου τρένου που ήταν καθοριστικό για τη νίκη των ανταρτών επί της δικτατορίας του Φουλχένσιο Μπατίστα. Σε μερικούς από αυτούς που συνοδεύει, εκφράζει την αγωνία του για την επιστροφή του στο σπίτι το βράδυ και την άγνοια αν θα υπάρχουν αρκετά για δείπνο· έχει τις κόρες του και τους ηλικιωμένους γονείς του να στηρίξει: «Μερικές φορές δεν αντέχω άλλο...» «Λοιπόν;» «Έτσι έρχομαι μόνος μου το βράδυ στο μνημείο του Τσε Γκεβάρα· θυμάμαι τι πέρασαν οι μαχητές του Επαναστατικού Στρατού, το θάρρος τους, την ανιδιοτέλειά τους· δεν μπορώ παρά να ανταποκριθώ στο παράδειγμά τους!» «Y voy recapacitando »

Για τους επαναστάτες, ο καλύτερος τρόπος να «κρατηθούν» είναι να αντιδράσουν στην κατάσταση δρώντας: έτσι, οι Νέοι Κομμουνιστές ανέλαβαν να πηγαίνουν από σπίτι σε σπίτι για να μιλήσουν με τους κατοίκους, να ρωτήσουν για τα συγκεκριμένα προβλήματα που αντιμετωπίζει ο καθένας και να προσφέρουν λύσεις όσο το δυνατόν περισσότερο. Το να μην παραμένεις στη θέση του παθητικού θύματος είναι μια ισχυρή ηθική δύναμη, που έχει ήδη αποδειχθεί κατά τη διάρκεια της επιδημίας Covid, όταν οι φοιτητές ιατρικής ανέλαβαν να επισκέπτονται κάθε νοικοκυριό για να αξιολογήσουν την υγεία των μελών του και να λάβουν ή να προτείνουν κατάλληλα μέτρα. Αλληλεγγύη σε επίπεδο γειτονιάς, διαγενεακή αλληλεγγύη: μια κοινή πρακτική για αυτόν τον λαό που δεν έχει γίνει μια μάζα καταναλωτών και πελατών - ο κομμουνισμός και ο ίδιος ο αποκλεισμός τους έχουν γλιτώσει από αυτό!

«Μπορεί να υπάρξει διακοπή ρεύματος, αλλά όχι πολιτιστική διακοπή», είναι ένα συνηθισμένο ρεφρέν. Όταν οι κινηματογράφοι και τα θέατρα είναι κλειστά, οι κάτοικοι βγάζουν τα μουσικά τους όργανα και αυτοσχεδιάζουν μια συναυλία στην πλατεία της πόλης, όπου οι γείτονες συμμετέχουν στον χορό. Η γυναίκα με τον υπολογιστή, όταν υπάρχει ρεύμα, τον τοποθετεί σε ένα τραπέζι μπροστά στο σπίτι της, ενώ περίπου είκοσι άνθρωποι συγκεντρώνονται για να παρακολουθήσουν μια ταινία. Οι συγγραφείς συνεχίζουν να γράφουν βιβλία, οι συνθέτες να συνθέτουν, οι χορευτές να χορεύουν και οι άνθρωποι να διαβάζουν. Δεδομένου ότι τα σπίτια είναι ασφυκτικά χωρίς ανεμιστήρες, οι κάτοικοι των πόλεων ζουν σε εξωτερικούς χώρους, σκοτώνοντας την ώρα τους με ατελείωτες παρτίδες σκάκι ή ντόμινο, μαζευόμενοι γύρω τους για να συνομιλήσουν, πριν ξαπλώσουν στις στέγες για να απολαύσουν τη σχετική δροσιά της νύχτας...
Σκακιστικό παιχνίδι στο Paseo Prado, στην Αβάνα (AC).

Ένα παιχνίδι ντόμινο στην Παλιά Αβάνα (AC).

Παρά την τρέχουσα κατάσταση, οι Κουβανοί φροντίζουν να υποδέχονται τους επισκέπτες τους με μεγάλο σεβασμό, να διατηρούν μια συγκεκριμένη ευπρέπεια και να αποδεικνύουν ότι, παρά τον αποκλεισμό, ένα λειτουργικό κράτος εξακολουθεί να υπάρχει. Στο πρόσφατο συμπόσιο για τον εορτασμό της εκατονταετηρίδας του Φιντέλ Κάστρο, και ιδιαίτερα στα πραγματικά του γενέθλια - δέκα χρόνια μετά τον θάνατό του - όταν πραγματοποιήθηκε μια τελετή, θα μπορούσε κανείς να φοβηθεί μια σειρά από μακροσκελείς ομιλίες. Το αντίθετο μάλιστα: μετά από μια μάλλον σύντομη ομιλία του Προέδρου της Δημοκρατίας, η αυλαία του θεάτρου ανέβηκε. Η «La Colmenita» - «η μικρή κυψέλη» - εμφανίστηκε στη σκηνή, μια παιδική θεατρική ομάδα που παρουσίασε στους 1.500 θεατές μια παράσταση εκθαμβωτικής ποιότητας, χαράς και ευρηματικότητας. Το απόγευμα, περίπου εκατό παιδιά, οι μητέρες τους και οι εκατό περίπου Ευρωπαίοι από μια Ταξιαρχία Αλληλεγγύης μοιράστηκαν μια τεράστια πράσινη και λευκή τούρτα - μια κομψή και νόστιμη περιφρόνηση στον Τραμπ, τον Ρούμπιο, την ατυχία και τη στέρηση.

Τα παιδιά της Κολμενίτα και η τούρτα γενεθλίων (AC).


Τέτοια βάσανα προκαλούνται στον κουβανικό λαό από μια βορειοαμερικανική αυτοκρατορία που παραβιάζει ανοιχτά κάθε διεθνές δίκαιο. Ωστόσο, στη Γαλλία, το ζήτημα της Κούβας απουσιάζει εντελώς. Ούτε στα μέσα ενημέρωσης, ούτε καν στις καλοκαιρινές συγκεντρώσεις της αριστεράς, αναφέρεται η Κούβα. Πώς μπορεί μια χώρα που έχει δείξει την αλληλεγγύη της σε όλους τους λαούς και υφίσταται αυτό που ισοδυναμεί με γενοκτονία να ξεχαστεί τόσο εντελώς;

Είναι πολύ δύσκολο να μιλήσει κανείς θετικά για την Κούβα για τουλάχιστον τρεις λόγους. Πρώτον, το ψέμα ότι η χώρα είναι μια δικτατορία, με μια αποτυχημένη κυβέρνηση και οικονομικό σύστημα - το «αποτυχημένο κράτος» των Τραμπ και Ρούμπιο - έχει ριζώσει στο μυαλό των ανθρώπων. Από αυτή την άποψη, είναι αποκαλυπτικό να εξετάσουμε τις ερωτήσεις που τίθενται σε όσους αναζητούν πληροφορίες στο διαδίκτυο. Η απάντηση της Google είναι: «Πώς ονομάζεται ο δικτάτορας που βρίσκεται αυτή τη στιγμή στην εξουσία στην Κούβα;» Η απάντηση είναι προφανώς Ντίας-Κανέλ. Δεν θα βρείτε αντίστοιχη ερώτηση για καμία άλλη χώρα.

Ο δεύτερος λόγος είναι ότι η αλληλεγγύη με την Κούβα, που παραδοσιακά διοχετευόταν μέσω των κομμουνιστικών κομμάτων, στη Γαλλία διοχετεύτηκε μέσω του Γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος (PCF). Ωστόσο, το PCF είναι ουσιαστικά ανύπαρκτο, έχοντας αυτοκαταστραφεί από τους ηγέτες του. Από την πλευρά του, η Ανυπότακτη Γαλλία (LFI) δεν τολμά πραγματικά να αναλάβει τον ρόλο. Τον Σεπτέμβριο, ο Jean-Luc Mélenchon ανέφερε σύντομα την Κούβα στην ομιλία του στην Fête de l'Humanité, αλλά δεν έδωσε περαιτέρω εξηγήσεις, δεδομένου του πλαισίου μιας προεκλογικής περιόδου που απαιτεί διεθνή προσοχή και επανεστίαση στα εθνικά ζητήματα. Ακόμη και ο πολύ δημοφιλής (στην αριστερά!) δήμαρχος του Saint-Denis, Bally Bagayoko, κατά την επίσκεψη του Πάπα στις 24 Σεπτεμβρίου, όταν συζητούσε τη γενοκτονία στην Παλαιστίνη, ανέφερε άλλους λαούς που υποφέρουν - το Σουδάν, τη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό (ΛΔΚ) - χωρίς καμία αναφορά στην Κούβα.

Υπάρχει ένας άλλος λόγος, ίσως πιο θλιβερός... Η Κούβα δεν είναι εντυπωσιακή! Δικαίως, η Παλαιστίνη έχει γίνει εντυπωσιακή και έχει μπει στη συλλογική μας φαντασία με τις καθημερινές εικόνες βομβαρδισμών, παραμορφωμένων σωμάτων, παιδιών που ουρλιάζουν από τον πόνο και τα μεταφέρουν με ασθενοφόρα ή τα κουβαλούν γείτονες που τρέχουν μανιωδώς σε νοσοκομείο, οικογενειών που συγκεντρώνονται γύρω από πτώματα. Δεν πρόκειται για την εισαγωγή αυτού που θα ήταν ένας άσεμνος ανταγωνισμός θυματοποίησης. Αλλά τι μπορούμε να δούμε από την Κούβα; Τι μπορούμε να δούμε από τις ζωές της που κόβονται απότομα; Τι μπορούμε να δούμε από Κουβανούς που πεθαίνουν, στέκονται όρθιοι, από την πείνα;

Γάζα, χωρίς τις βόμβες!

Τι άλλο μπορεί κανείς να δει, αν όχι την Αβάνα, στο σκοτάδι της νύχτας;

Η αριστερή πτέρυγα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου οργάνωσε μια συνάντηση στις Βρυξέλλες στις 30 Σεπτεμβρίου και 10 Οκτωβρίου 2026, με τίτλο «Κούβα ναι, αποκλεισμός όχι!». Ο Jan Fermon, Γενικός Γραμματέας της Διεθνούς Ένωσης Δημοκρατικών Δικηγόρων, κατέδειξε πώς ο αποκλεισμός επηρεάζει όχι μόνο την Κούβα αλλά και την ευρωπαϊκή κυριαρχία: ενώ η ΕΕ διαθέτει έναν νομικό μηχανισμό που θα της επέτρεπε να αγνοήσει τον αποκλεισμό, υποτάσσεται σε αυτόν χωρίς διαμαρτυρία. Η ευρωβουλευτής Emma Fourreau συνόψισε τη θέση της κοινοβουλευτικής ομάδας: «Η Κούβα δεν αποτελεί απειλή, ο αποκλεισμός είναι!».

Από το 1992, η Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ καταδικάζει αυτή τη σχεδιαζόμενη ασφυξία κάθε χρόνο. Το έπραξε ξανά σήμερα Τετάρτη, 28 Οκτωβρίου, με 130 ψήφους υπέρ, 17 κατά και 25 αποχές. Ωστόσο, ενώ τα ψηφίσματα συνεχίζουν να ψηφίζονται, οι κυρώσεις παραμένουν. Σύμφωνα με τον συντονιστή του ΟΗΕ στην Κούβα, Φρανσίσκο Πιτσόν, η αυστηροποίηση των μέτρων των ΗΠΑ ενέχει πλέον κίνδυνο ανθρωπιστικής κατάρρευσης.


Πηγή: Μνήμη των αγώνων μέσω Le Grand Soir


* Ο Maurice Lemoine , γεννημένος το 1944, είναι δημοσιογράφος και συγγραφέας , αρχισυντάκτης της La Chronique d' Amnesty International από το 1993 έως το 1996, προτού ενταχθεί στην Le Monde diplomatique , όπου ήταν επίσης αρχισυντάκτης από το 2006 έως το 2010 .

Είναι « ειδικός στον κόσμο της Καραϊβικής και της Λατινικής Αμερικής »


Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου


Ηλίας Α. Κανάκης

Η ιταλική κυβέρνηση ανακοίνωσε πρόγραμμα 40 εκατομμυρίων ευρώ για τη στήριξη του ελαιοκομικού τομέα.
Έως 300.000 ευρώ ΑΤΟΚΑ για τα αγροτοβιομηχανικά ελαιοτριβεία και έως 50.000 ευρώ για τα αγροτικά ελαιοτριβεία.
Πέντε χρόνια αποπληρωμή. Τα δύο πρώτα χωρίς καταβολή κεφαλαίου.
Γιατί; Για να αντιμετωπίσουν το αυξημένο κόστος, την έλλειψη ρευστότητας και να μη χρειάζεται να ξεπουλούν το προϊόν τους.
Στην Ελλάδα;
Ο παραγωγός παλεύει με το κόστος, το ελαιοτριβείο με το ρεύμα, ο τυποποιητής με τη ρευστότητα και όλοι μαζί με μια κυβέρνηση που αντιμετωπίζει τον πρωτογενή τομέα σαν ενοχλητικό συγγενή σε οικογενειακό τραπέζι.
Οι Ιταλοί δίνουν ρευστότητα για να κρατήσουν το ελαιόλαδό τους.
Εμείς δίνουμε ευχές για να κρατήσουμε τους παραγωγούς μας!
Εκεί έχουν Υπουργείο Γεωργίας. Εδώ έχουμε Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης… της υπομονής.
Και μετά αναρωτιόμαστε γιατί οι Ιταλοί πουλάνε το ελαιόλαδο ως εθνικό θησαυρό κι εμείς εξακολουθούμε να το αντιμετωπίζουμε σαν χύμα πρώτη ύλη.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι η Ελλάδα δεν παράγει εξαιρετικό ελαιόλαδο.
Το πρόβλημα είναι ότι δεν παράγει αντίστοιχη αγροτική πολιτική!
Στην Ιταλία στηρίζουν αυτόν που παράγει. Στην Ελλάδα στηρίζονται πάνω του μέχρι να γονατίσει.Κύριοι βουλευτές των ελαιοκομικών νομών Τελικά, η μόνη ελιά που ευδοκιμεί χωρίς κανένα πρόβλημα στην ελληνική πολιτική είναι η καρέκλα. Έχει βαθιές ρίζες, δεν χρειάζεται πότισμα και καρποφορεί κάθε τέσσερα χρόνια….


Οι απόψεις του ιστολογίου μπορεί να μην συμπίπτουν με τα περιεχόμενα του άρθρου