Η ακύρωση της εκδήλωσης της Μαρίας Καρυστιανού στον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών δεν είναι ένα απλό επεισόδιο διαχείρισης μιας αίθουσας. Είναι πολιτικό γεγονός. Και μάλιστα γεγονός αποκαλυπτικό. Διότι φωτίζει, με τρόπο σχεδόν ωμό, τη βαθύτερη μετάλλαξη ενός μέρους του πολιτικού συστήματος: από φορέα κοινωνικής εκπροσώπησης σε μηχανισμό αυτοπροστασίας.
Ο ΔΣΑ υποστηρίζει ότι η αίθουσα είχε παραχωρηθεί για μια επιστημονική εκδήλωση με θέμα τη Δικαιοσύνη και το Κράτος Δικαίου και ότι η παραχώρηση ανακλήθηκε όταν η εκδήλωση εμφανίστηκε ως πολιτική εκδήλωση κόμματος. Αν αυτός είναι ο κανόνας, τότε οφείλει να ισχύει για όλους. Όχι επιλεκτικά. Όχι κατά περίσταση. Όχι όταν ο πολιτικός φορέας είναι ανεπιθύμητος στο κατεστημένο. Όχι όταν το πρόσωπο που μιλά δεν ανήκει στις γνώριμες διαδρομές της εξουσίας.
Διότι το αρχείο των δημόσιων εκδηλώσεων δείχνει ότι ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών δεν υπήρξε ποτέ ένας αποστειρωμένος χώρος όπου απαγορεύεται ο πολιτικός λόγος. Στους χώρους του έχουν φιλοξενηθεί εκδηλώσεις με πολιτικά πρόσωπα, κομματικούς εκπροσώπους, πρώην υπουργούς, βουλευτές και αρχηγούς ή στελέχη κομμάτων. Έχουν συζητηθεί οι θέσεις πολιτικών κομμάτων για τη Δικηγορία και τη Δικαιοσύνη. Έχουν γίνει εκδηλώσεις για τη συνταγματική αναθεώρηση, για φορολογικά ζητήματα, για εθνικά θέματα, για το κράτος δικαίου. Και σωστά έγιναν. Διότι η Δικαιοσύνη δεν είναι τεχνικό ζήτημα. Είναι θεσμικό, κοινωνικό και βαθύτατα πολιτικό ζήτημα.
Άρα το ερώτημα δεν είναι αν ο ΔΣΑ μπορεί να φιλοξενεί πολιτικές συζητήσεις. Το έχει κάνει. Το ερώτημα είναι γιατί στην περίπτωση της Καρυστιανού ενεργοποιήθηκε ξαφνικά μια αυστηρότητα που δεν φάνηκε με την ίδια ένταση σε άλλες περιπτώσεις.
Εδώ αρχίζει το πρόβλημα. Διότι όταν ένας θεσμός εφαρμόζει τον κανόνα όχι ως αρχή αλλά ως εργαλείο αποκλεισμού, τότε ο κανόνας παύει να είναι θεσμικός και γίνεται καθεστωτικός. Και καθεστωτισμός δεν είναι μόνο η αυθαιρεσία της κυβέρνησης. Είναι και η νοοτροπία των ενδιάμεσων μηχανισμών εξουσίας που αισθάνονται ότι έχουν δικαίωμα να αποφασίζουν ποιος θα μιλήσει, ποιος θα ακουστεί και ποιος θα μείνει έξω από τον δημόσιο χώρο.
Εδώ αρχίζει το πρόβλημα. Διότι όταν ένας θεσμός εφαρμόζει τον κανόνα όχι ως αρχή αλλά ως εργαλείο αποκλεισμού, τότε ο κανόνας παύει να είναι θεσμικός και γίνεται καθεστωτικός. Και καθεστωτισμός δεν είναι μόνο η αυθαιρεσία της κυβέρνησης. Είναι και η νοοτροπία των ενδιάμεσων μηχανισμών εξουσίας που αισθάνονται ότι έχουν δικαίωμα να αποφασίζουν ποιος θα μιλήσει, ποιος θα ακουστεί και ποιος θα μείνει έξω από τον δημόσιο χώρο.
Από τη Νέα Δημοκρατία μια τέτοια συμπεριφορά δεν εκπλήσσει. Είναι κόμμα εξουσίας με βαθιά οργανική σχέση με το κράτος, με τους μηχανισμούς και με τις θεσμικές ισορροπίες που το ευνοούν.
Εκείνο που προκαλεί πολιτική απογοήτευση είναι η καταγγελλόμενη συμμετοχή ή σύμπλευση στελεχών που πρόσκεινται στο ΠΑΣΟΚ. Διότι το ΠΑΣΟΚ δεν γεννήθηκε ως κόμμα διαχείρισης του φόβου. Γεννήθηκε ως δύναμη ρήξης με το μετεμφυλιακό κατεστημένο, ως φορέας κοινωνικής ανόδου, ως πολιτική στέγη στρωμάτων που ζητούσαν θέση στην Ιστορία.
Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου δεν ήταν απλώς ένα κόμμα. Ήταν κοινωνικό ρεύμα. Εξέφρασε ανθρώπους που μέχρι τότε ένιωθαν αποκλεισμένοι από τους μηχανισμούς ισχύος. Έβαλε στο προσκήνιο στρώματα που το προηγούμενο σύστημα κρατούσε στην περιφέρεια. Έδωσε γλώσσα, αυτοπεποίθηση και πολιτική ορατότητα σε κοινωνικές δυνάμεις που ζητούσαν αναγνώριση.
Αυτό το ΠΑΣΟΚ, όμως, μέσα στη μακρά μεταπολιτευτική του διαδρομή, αστικοποιήθηκε με την ταξική έννοια του όρου. Έγινε κόμμα συστήματος. Τα ριζοσπαστικά του αντανακλαστικά αντικαταστάθηκαν από τεχνικές διαχείρισης. Η κοινωνική του ένταση μετατράπηκε σε θεσμική αυτοπροστασία. Η κάποτε αντισυστημική του ενέργεια ενσωματώθηκε σε έναν μηχανισμό που πλέον φοβάται ό,τι γεννιέται έξω από αυτόν.
Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου δεν ήταν απλώς ένα κόμμα. Ήταν κοινωνικό ρεύμα. Εξέφρασε ανθρώπους που μέχρι τότε ένιωθαν αποκλεισμένοι από τους μηχανισμούς ισχύος. Έβαλε στο προσκήνιο στρώματα που το προηγούμενο σύστημα κρατούσε στην περιφέρεια. Έδωσε γλώσσα, αυτοπεποίθηση και πολιτική ορατότητα σε κοινωνικές δυνάμεις που ζητούσαν αναγνώριση.
Αυτό το ΠΑΣΟΚ, όμως, μέσα στη μακρά μεταπολιτευτική του διαδρομή, αστικοποιήθηκε με την ταξική έννοια του όρου. Έγινε κόμμα συστήματος. Τα ριζοσπαστικά του αντανακλαστικά αντικαταστάθηκαν από τεχνικές διαχείρισης. Η κοινωνική του ένταση μετατράπηκε σε θεσμική αυτοπροστασία. Η κάποτε αντισυστημική του ενέργεια ενσωματώθηκε σε έναν μηχανισμό που πλέον φοβάται ό,τι γεννιέται έξω από αυτόν.
Η περίπτωση Καρυστιανού είναι ακριβώς αυτό που δεν αντέχει το σημερινό σύστημα. Μια γυναίκα που δεν προέκυψε από κομματικό σωλήνα, δεν αναδείχθηκε από μηχανισμό, δεν οφείλει την παρουσία της σε εσωκομματικές ισορροπίες. Προέκυψε από μια εθνική τραγωδία, από την οδύνη, από την απαίτηση για Δικαιοσύνη. Και, κυρίως, εξέφρασε κάτι που το πολιτικό σύστημα δεν θέλει να ακούσει: ότι η κρίση Δικαιοσύνης, η ατιμωρησία, η συγκάλυψη, η περιφρόνηση των πολιτών είναι παθολογίες ενός συστήματος που έχει μάθει να αυτοσυντηρείται.
Γι’ αυτό η αντίδραση απέναντί της είναι δυσανάλογη. Δεν φοβούνται απλώς μια εκδήλωση. Φοβούνται το σύμβολο. Φοβούνται ότι γύρω από το αίτημα της Δικαιοσύνης μπορεί να συγκροτηθεί μια νέα κοινωνική εκπροσώπηση. Φοβούνται ότι στρώματα πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά περιθωριοποιημένα θα βρουν φωνή έξω από τα υπάρχοντα κανάλια. Φοβούνται ότι η οργή για τις παθογένειες του συστήματος μπορεί να αποκτήσει πολιτική μορφή.
Γι’ αυτό η αντίδραση απέναντί της είναι δυσανάλογη. Δεν φοβούνται απλώς μια εκδήλωση. Φοβούνται το σύμβολο. Φοβούνται ότι γύρω από το αίτημα της Δικαιοσύνης μπορεί να συγκροτηθεί μια νέα κοινωνική εκπροσώπηση. Φοβούνται ότι στρώματα πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά περιθωριοποιημένα θα βρουν φωνή έξω από τα υπάρχοντα κανάλια. Φοβούνται ότι η οργή για τις παθογένειες του συστήματος μπορεί να αποκτήσει πολιτική μορφή.
Και εδώ βρίσκεται η ιστορική ειρωνεία για το ΠΑΣΟΚ. Αυτό που έκανε το ΠΑΣΟΚ το 1974 —να μετατρέψει την κοινωνική περιφέρεια σε πολιτικό υποκείμενο— σήμερα το φοβάται όταν επιχειρεί να το κάνει κάποιος άλλος. Αντί να αναγνωρίσει το φαινόμενο, το αντιμετωπίζει ως απειλή. Αντί να ακούσει τα κοινωνικά ρεύματα που αναδύονται, τα βλέπει ως ανταγωνιστές.
Αντί να διορθώσει τις παρενέργειες του συστήματος, μοιάζει να τις υπερασπίζεται.
Αυτός ο καθεστωτισμός είναι που κρατά το ΠΑΣΟΚ καθηλωμένο. Δεν είναι μόνο θέμα αρχηγού. Δεν είναι μόνο θέμα επικοινωνίας. Δεν είναι μόνο θέμα τακτικής. Είναι θέμα πολιτικής αύρας. Όποιος κι αν βρισκόταν στην ηγεσία του, όταν το κόμμα αποπνέει φόβο απέναντι σε κάθε αυθεντική κοινωνική κινητοποίηση, δεν μπορεί να γίνει πλειοψηφικό ρεύμα. Μπορεί να γίνει εφεδρεία. Μπορεί να γίνει συμπλήρωμα. Μπορεί να γίνει διαπραγματευτής καρέκλας. Δεν μπορεί, όμως, να γίνει φορέας αλλαγής.
Η καταγγελλόμενη σύμπραξη στελεχών ή παραγόντων που πρόσκεινται σε ΠΑΣΟΚ και ΝΔ στο ζήτημα της ακύρωσης δείχνει και κάτι ακόμα: ότι πίσω από τις φραστικές αντιπαραθέσεις υπάρχει μια βαθύτερη συγγένεια καθεστωτικής νοοτροπίας. Όταν απειλείται ο κλειστός κύκλος της εξουσίας, οι παλιές διαχωριστικές γραμμές ξεθωριάζουν. Η ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ μπορούν να συγκρούονται ρητορικά, αλλά να συναντώνται πρακτικά όταν το διακύβευμα είναι η προστασία του υπάρχοντος πολιτικού οικοσυστήματος.
Αν ο ΔΣΑ θέλει να αποκλείει κομματικές εκδηλώσεις, ας τις αποκλείει όλες. Με σαφή, δημόσιο, γραπτό και ομοιόμορφο κανόνα. Αν όμως επιτρέπει πολιτικές συζητήσεις, παρουσιάσεις κομματικών θέσεων, παρεμβάσεις βουλευτών και εκδηλώσεις πολιτικών φορέων, τότε δεν μπορεί να κλείνει την πόρτα μόνο όταν εμφανίζεται η Καρυστιανού. Αυτό δεν είναι θεσμική ουδετερότητα. Είναι επικίνδυνη απόκλιση από τη δημοκρατική ισονομία.
Και ο Δικηγορικός Σύλλογος Αθηνών έχει ιδιαίτερη ευθύνη. Δεν είναι μια οποιαδήποτε αίθουσα. Είναι θεσμός που συνδέεται με το δικηγορικό σώμα, με την υπεράσπιση δικαιωμάτων, με τη δημόσια συζήτηση για τη Δικαιοσύνη. Σε μια χώρα όπου η εμπιστοσύνη στους θεσμούς δοκιμάζεται, όπου η Δικαιοσύνη βρίσκεται στο κέντρο της κοινωνικής αμφισβήτησης, ο ΔΣΑ δεν μπορεί να λειτουργεί ως θυρωρός του κατεστημένου. Οφείλει να λειτουργεί ως χώρος ελεύθερου θεσμικού διαλόγου.
Η υπόθεση Καρυστιανού δεν είναι απλώς υπόθεση μιας εκδήλωσης που ακυρώθηκε. Είναι καθρέφτης. Δείχνει ποιοι φοβούνται τον δημόσιο λόγο όταν δεν τον ελέγχουν. Δείχνει ποιοι επικαλούνται τους θεσμούς για να περιορίσουν τη δημοκρατική έκφραση. Δείχνει ποιοι, ενώ μιλούν για ανανέωση, αντιδρούν με αντανακλαστικά παλαιού καθεστώτος.
Και κυρίως δείχνει κάτι που αφορά το ΠΑΣΟΚ: ότι δεν μπορείς να διεκδικείς την κληρονομιά του Ανδρέα Παπανδρέου και ταυτόχρονα να στέκεσαι απέναντι σε ένα νέο κοινωνικό αίτημα Δικαιοσύνης. Δεν μπορείς να επικαλείσαι τη δημοκρατική παράδοση και να συναινείς στον αποκλεισμό μιας φωνής επειδή ενοχλεί. Δεν μπορείς να λες ότι θέλεις να εκφράσεις την κοινωνία και να φοβάσαι τη στιγμή που η κοινωνία βρίσκει μόνη της φωνή.
Αν οι πολιτικές εκδηλώσεις αποκλείονται, να αποκλείονται για όλους. Αν επιτρέπονται, να επιτρέπονται και στην Καρυστιανού. Οτιδήποτε άλλο δεν είναι κανόνας. Είναι επιλεκτική φίμωση. Και η επιλεκτική φίμωση, όταν γίνεται στο όνομα της θεσμικότητας, είναι η πιο επικίνδυνη μορφή καθεστωτισμού.
